Antik DNA, Kelt dillerinin Avrupa'ya nasıl yayıldığını izliyor

Bugün yalnızca İrlanda, İskoçya, Galler ve Bretanya kıyılarında konuşulan Kelt dilleri, Demir Çağı'nda İspanya'dan Balkanlar'a kadar uzanan geniş bir alana yayılmıştı; MÖ 3. yüzyılda Anadolu'nun ortasına kadar ulaştılar. Bu dağılımın nasıl oluştuğu, dilbilimciler ve arkeologlar arasında bir yüzyılı aşkın süredir tartışılıyor. Kopenhag Üniversitesi'nden popülasyon genetikçisi Hugh McColl, Leiden Üniversitesi'nden tarihsel dilbilimci Guus Kroonen ve Eske Willerslev'in de aralarında bulunduğu on kişilik bir ekip, soruya eski DNA ile yaklaştı. 4 Kasım 2026'da Nature dergisinde yayımlanan çalışmada, çoğu Tunç ve Demir Çağı Avrupası'ndan 4.587 eski bireyin genomu incelendi. Ekip, Kelt dillerinin yayılışıyla ilişkilendirilebilecek üç büyük nüfus hareketi saptadı ve bunlardan en olası taşıyıcının, yaklaşık 3.200–2.800 yıl önce Orta-Doğu Avrupa'dan batıya yayılan topluluklar olduğunu savunuyor.

Bir zamanlar Avrupa'nın dört bir yanındaydı

Kelt dilleri, Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu. Bugün yaşayan temsilcileri iki grupta toplanıyor: İrlandaca, Man dili ve İskoç Galcesinden oluşan Goidel dilleri ile Galce, Kernevekçe (Cornish) ve Bretoncadan oluşan Briton dilleri. Nature'ın haberine göre bu dilleri konuşanların sayısı bugün yalnızca 2–3 milyon dolayında; Germen dillerini konuşanlar ise bir milyarı aşıyor.

Antik çağda tablo bambaşkaydı. Makalede özetlendiği gibi Lepontik dil, Kuzeybatı İtalya'da yaklaşık MÖ 650–150 arasına tarihlenen yazıtlarla biliniyor. Keltiber dili, İber Yarımadası'nın orta ve kuzeydoğusunda MÖ 250 ile MS 50 arasında kayıtlara geçti. Galya dili ise bugünkü Fransa'dan Orta Avrupa'ya, Kuzey İtalya'dan Balkanlar'a kadar geniş bir alanda konuşuluyordu. Bütün bu diller, hiç yazılı izi kalmamış ortak bir ataya, Ön-Keltçeye (Proto-Celtic) dayanıyor.

Ön-Keltçenin nerede ve ne zaman ortaya çıktığı konusunda dört ana görüş var. Birincisi dili, yaklaşık 4.700–3.800 yıl önce Batı ve Orta Avrupa'ya yayılan Çan Biçimli Kap (Bell Beaker) kültürüne bağlıyor. "Batıdan Kelt" modeli, Ön-Keltçenin İberya, Fransa, İrlanda ve Britanya'yı birbirine bağlayan Atlantik Tunç Çağı deniz ağlarında oluştuğunu öne sürüyor. "Merkezden Kelt" modeli kökeni iç Fransa'ya ve belki Kuzeybatı İtalya'ya yerleştiriyor. En eski görüş olan "doğudan Kelt" modeli ise dili Doğu-Orta Avrupa'daki Geç Tunç Çağı Urnfield (Urne Alanları) kültürüne ve onu izleyen Hallstatt ile La Tène kültürlerine bağlıyor.

4.587 genom nasıl okundu?

Araştırmacılar genetik verinin bu dört modelden hangisiyle en az ek varsayımla uyuştuğunu sınadı. Veri seti, Kelt dillerinin tarihsel olarak belgelendiği bölgeleri ve dönemleri kapsayan 4.587 eski genomdan oluşuyor. Bunların 578'i ilk kez bu çalışma için kullanılan, Germen dilleri makalesi kapsamında dizilenmiş yeni genomlar. Ekip ayrıca İberya'daki Urnfield mezarlarından, Britanya ve Güneybatı Almanya'daki Keltlerle ilişkilendirilen buluntu yerlerinden ve Tunç Çağı Kuzey İtalya'sından ek bireyleri yardımcı veri olarak ekledi.

Temel yöntem, iki kişinin ortak bir atadan aldığı uzun DNA parçalarını, yani "ortak kökenden gelen" (identity-by-descent, IBD) segmentleri karşılaştırmaya dayanıyor. Her bireyin bu paylaşım profili, daha eski kaynak grupların karışımı olarak modelleniyor. Sonuçlar qpAdm adlı istatistiksel test, kromozom boyama yöntemleri ve Y kromozomu soy hatlarıyla sınandı.

İşin zorluğu şu: Bozkır soyunun gelişinden sonraki Avrupa toplulukları genetik olarak birbirine çok yakın. Ekip bu yüzden iki dolaylı iz kullandı: toplulukların taşıdığı Neolitik çiftçi soyunun hangi bölgeden geldiği ve yaklaşık 4.000 yıl önceki Güneybatı ile Güneydoğu Avrupa Tunç Çağı nüfuslarına benzerlik.

Üç büyük hareket

Birinci süreç, yaklaşık 4.400 yıl önce (MÖ 2450 dolayı) başlıyor. Karadeniz'in kuzeyindeki Pontus-Hazar bozkırından gelen soy, Batı Avrupa'ya Çan Biçimli Kap gruplarıyla ulaşıyor. Bu soyun en yüksek oranları Britanya, İrlanda, Fransa ve Hollanda'da görülüyor; yazarlar bunu, Aşağı Ren çevresi gibi kuzeybatıdaki bir bölgeden başlayan yayılmayla uyumlu buluyor. Önemli bir ayrıntı daha var: Sonraki iki bin yılda Kelt dillerinin konuşulacağı bölgelerde, kuzeydoğudaki İp Baskılı Seramik (Corded Ware) ile ilişkili soydan ya da bozkırdan yeni bir göç dalgası görülmüyor. Yazarlara göre bu, Keltçenin atası olan Hint-Avrupa lehçesinin bölgeye büyük olasılıkla Çan Biçimli Kap topluluklarıyla girdiğini gösteriyor.

İkinci süreç, Tunç Çağı'nda 3.800–3.200 yıl önce (yaklaşık MÖ 1850–1250) Güney Fransa ve Kuzey İberya kökenli soyun Britanya'da artması. İngiltere'deki bireylerde bu dönemde İberya-Fransa kökenli çiftçi soyu, yerel Neolitik soyu geçiyor. Bu tablo, Kelt dilinin Atlantik kıyısı boyunca oluştuğunu savunan modelle uyumlu. 2022'de yine Nature'da yayımlanan ve 793 bireyi inceleyen bir çalışma da Orta ve Geç Tunç Çağı'nda Britanya'ya, genetik olarak eski Fransa nüfuslarına en çok benzeyen göçmenlerin büyük çaplı geldiğini saptamış, bunu erken Kelt dillerinin Britanya'ya taşınması için olası bir yol olarak önermişti.

Üçüncü süreç ise 3.200–2.800 yıl önce (yaklaşık MÖ 1250–850) yaşanıyor. Bugünkü Çekya'daki Knovíz kültürüyle temsil edilen, Urnfield ile ilişkili bir soy profili Orta-Doğu Avrupa'dan batıya yayılıyor ve Fransa, Britanya Adaları, Kuzeydoğu İberya ve İtalya'da iz bırakıyor. İberya'daki Urnfield mezarlarında bu doğulu soy yaklaşık 3.150 yıl önce beliriyor. Etki batıya gidildikçe zayıflıyor, ama Demir Çağı'nın Hallstatt ve La Tène topluluklarında da sürüyor. Avusturya'daki adını kültüre veren Hallstatt mezarlığında bireyler genetik olarak dikkat çekici ölçüde çeşitli.

Knovíz bireyleri, kendilerinden önce aynı bölgede yaşayan Únětice topluluklarına kıyasla Adriyatik ve Balkanlar yönünden gelen bir katkı da taşıyor. Makalede geçen "Tunç Çağı Anadolu'su ile ilişkili soy" ifadesi, yaklaşık 4.000 yıl önce Balkanlar'da görülen eski bir çiftçi soyu için kullanılan istatistiksel bir etiket; Galatlarla ilgisi yok.

Neden doğudan gelen dalga?

Üç hareketin her biri modellerden en az biriyle örtüşüyor. Ekip bu nedenle genetik veriyi dilbilimsel tarihlemelerle birleştirdi. Makalenin derlediği yayımlanmış tahminlere göre Keltçenin öncülünün öteki Hint-Avrupa kollarından ayrılması en çok 4.500–3.800 yıl önceye yoğunlaşıyor. Ön-Keltçenin oluşup parçalanması için tahminlerin en çok örtüştüğü aralık 3.200–3.000 yıl önce. Goidel ve Briton dallarının ayrılması ise en sık 2.800–2.500 yıl önceye tarihleniyor.

Bu sınırların içine düzgünce oturan tek hareket üçüncüsü. Birinci süreç dilin ayrışmasıyla aynı döneme denk geliyor, ama hem o hem ikinci süreç Ön-Keltçenin oluşumu için önerilen tarihlerden önce kalıyor. Atlantik modeli ikinci hareketle uyuşsa da Kelt kimliğinin sonradan gelen büyük karışıma rağmen yüzyıllarca korunduğunu varsaymak zorunda. "Merkezden Kelt" modeli ise yayılmayı 3.000 yıl öncesinden sonraya koyduğu için ikinci hareketle zamanlama açısından uyuşmuyor. Yazarlar, en az sayıda bağımsız göç ve yardımcı varsayım gerektirdiği için "doğudan Kelt" modelini incelenen dört senaryo arasında en tutumlu (parsimonious) açıklama olarak görüyor. La Tène döneminde (yaklaşık MÖ 450–250) Galya lehçelerinin doğuya yayılışına uyan genetik işaret ise zayıf ve doğrulanmayı bekliyor.

Germen dilleri: aynı verinin ikinci hikâyesi

Aynı ekip, 28 Ekim 2026'da çevrim içi yayımlanan eş makalede (McColl ve ark., Nature, doi:10.1038/s41586-025-09064-1) 712 yeni eski genomu daha önce yayımlanmış 4.009 genomla birlikte inceledi. Bu çalışmaya göre arkeolojik olarak izi zor sürülen bir nüfus, yaklaşık 4.000 yıl önce büyük olasılıkla Baltık bölgesinden İsveç'e girdi ve 3.500 yıl önce İskandinavya'ya yayıldı. Yazarlar bunu Germen dillerinin bölgeye gelişi için olası bir taşıyıcı olarak görüyor; bu, geleneksel tahminden yaklaşık 800 yıl sonra demek. Yaklaşık 1.650 yıl önce Güney İskandinavya'dan, Kelt dillerinin konuşulduğu varsayılan Almanya, Polonya ve Hollanda'ya doğru bir göç başlıyor. Kavimler Göçü döneminde aynı soy, Britanya'daki Anglo-Saksonlarda ve İtalya'daki Lombardlarda görülüyor.

Science dergisinin haberi bu makalenin Gotlar üzerindeki sonucunu öne çıkardı: Kuzey Polonya'da ilk Got tarzı buluntuların ortaya çıktığı MS 50 dolaylarında İsveç Demir Çağı soyuna doğru büyük bir kayma görülüyor. Çalışmada yer almayan Yale Üniversitesi'nden tarihçi Noel Lenski, antik kaynakların sanılandan fazlasını bildiğini kabul etmek gerektiğini söylüyor. Kroonen ise dillerin genler değişmeden de benimsenebileceğini, Gotçanın ilk göçten sonra daha çok kültürel yolla aktarıldığını vurguluyor.

Anadolu'daki Keltler: Galatlar

Kelt dillerinin en doğudaki temsilcisi Türkiye'nin tam ortasındaydı. Antik yazarlara göre MÖ 279'da Yunanistan'a, Delfi'ye kadar akın eden Kelt gruplarının bir bölümü, ertesi yıl Leonnorios ve Lutarios önderliğinde Trakya'dan Anadolu'ya geçti. Bitinya kralı I. Nikomedes, kardeşiyle yaşadığı taht kavgasında onları paralı asker olarak tuttu. MÖ 278/277'deki bu geçişin ardından üç Galat kabilesi Orta Anadolu'ya yerleşti: Ankyra (bugünkü Ankara) çevresinde Tektosaglar, Yozgat yakınlarındaki Tavium çevresinde Trokmiler, Eskişehir Sivrihisar yakınlarındaki Pessinus bölgesinde Tolistobogiler. Bölge zamanla onların adıyla Galatya diye anıldı.

Coğrafyacı Strabon, üç kabilenin aynı dili konuştuğunu, her birinin dört bölüme ayrıldığını ve 300 kişilik ortak bir meclisin Drynemeton denen yerde toplandığını yazar. Galatlar Hellenistik krallıklar için hem korkulan hem aranan savaşçılardı. Bergama kralı I. Attalos'un onlara karşı yaklaşık MÖ 240–230'da kazandığı zaferler, kentte dikilen anıtlarla kutlandı. Bugün Roma'daki Capitolini Müzeleri'nde bulunan ünlü "Ölen Galat" heykeli, o anıtlardan birine ait bronz bir özgünün Roma dönemi mermer kopyası olarak kabul ediliyor. Roma, MÖ 189'da Gnaeus Manlius Vulso'nun seferiyle Galatları yendi. Bölge önce Deiotaros gibi Roma'ya bağlı krallarca yönetildi, MÖ 25'te ise başkenti Ankyra olan Roma eyaleti Galatya'ya dönüştü.

Galatların dilinden geriye çok az şey kaldı. Galatça yazılmış bir metin bilinmiyor; dil, kişi ve yer adları ile Yunan yazarların aktardığı birkaç sözcükten tanınıyor. Uzmanlara göre bu malzeme toplam 120 kadar sözcükten ibaret ve dilin Batı ve Orta Avrupa'daki Galya diline çok yakın olduğunu gösteriyor. En çok bilinen tanıklık, Aziz Hieronymus'tan geliyor. Hieronymus, 4. yüzyılın sonlarında Pavlus'un Galatyalılara Mektubu'na yazdığı yorumda, Galatların kendi dillerini hâlâ konuştuğunu ve bu dilin bugünkü Trier çevresinde yaşayan Treverlerin diliyle neredeyse aynı olduğunu not eder.

Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Nature makalesi Anadolu'yu, Demir Çağı Anadolu'sunun nüfuslarını ya da Galatları incelemiyor. Galatların Avrupa'daki hangi topluluklardan geldiği ya da Anadolu'nun genetik yapısına ne kadar katkıda bulunduğu, bu çalışmanın verisinden çıkarılabilecek bir sonuç değil. Galatlarla ilgili bilgilerin tamamı antik yazarlara, yazıtlara ve arkeolojiye dayanıyor.

Sınırlar ve sırada ne var?

Yazarlar kendi sonuçlarını temkinle sunuyor. Genler dil değildir; bir topluluk genetik yapısı değişmeden yeni bir dili benimseyebilir, bir göç de dil değişikliğine yol açmayabilir. "Tutumluluk" ölçütü de tarihin gerçekte en kısa yolu izlediği anlamına gelmiyor; makalede bunun tarihsel olasılık değil, modelleri karşılaştırmak için kullanılan bir ölçüt olduğu vurgulanıyor. Ekip, Çan Biçimli Kap gruplarıyla gelen akraba lehçelerin bölgede bir süreklilik oluşturmuş olabileceğini, Keltçenin yayılmasının yerel dillerin tümüyle yok olması yerine dil özelliklerinin yayılması şeklinde gerçekleşmiş olabileceğini de not ediyor.

En büyük boşluk, üçüncü dalganın yaşandığı dönem. Urnfield toplulukları ölülerini yaktığı için 3.200–2.800 yıl öncesinden çok az genom var; bu yüzden Fransa'daki geçişin zamanı doğrudan ölçülemiyor. Knovíz soyunun hangi topluluklardan oluştuğu da belirsiz. Yazarlara göre Tunç Çağı Kuzey İtalya'sından ve Orta Avrupa'dan alınacak yeni örnekler bu soruyu aydınlatabilir, belki Kelt ve İtalik dilleri arasındaki yakınlığı da açıklayabilir.

Kelt dillerinin anayurdu bu makaleyle kesin olarak çözülmüş değil. Ama ekibin vurguladığı gibi, bundan sonra önerilecek her modelin bu genetik tabloyla uzlaşması gerekecek. Bir zamanlar Ankara'dan Atlantik'e uzanan bu dil ailesinin hikâyesinde, Orta Avrupa'nın Tunç Çağı köyleri artık daha belirgin bir yer tutuyor.

Kaynaklar: McColl H, Kroonen G, Pinotti T, Barrie W, Koch J, Ling J, Demoule J-P, Kristiansen K, Sikora M, Willerslev E, "Tracing the spread of Celtic languages using ancient genomics", Nature (4 Kasım 2026), doi:10.1038/s41586-026-11198-9 (ön baskı: bioRxiv, Şubat 2025, doi:10.1101/2025.02.28.640770); McColl H ve ark., "Tracing the spread of Germanic languages using ancient genomics", Nature (28 Ekim 2026), doi:10.1038/s41586-025-09064-1; Ewen Callaway, "Rise of Germanic and Celtic languages is written in ancient DNA", Nature haber (4 Kasım 2026); Nature Podcast, "Ancient DNA charts spread of Celtic and Germanic languages" (4 Kasım 2026); Andrew Curry, "A barbarian tribe's mythic origin story is true, ancient DNA reveals", Science (4 Kasım 2026); Patterson N ve ark., "Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age", Nature 602 (2022), doi:10.1038/s41586-021-04287-4; Strabon, Coğrafya 12.5.1; Hieronymus, Galatyalılara Mektup Yorumu II.3; Freeman P, The Galatian Language (2001); Eska J, "Galatian", Celtic Culture: A Historical Encyclopedia (2006). Kapak fotoğrafı: "Ölen Galat" heykeli, Capitolini Müzeleri, Roma. Fotoğraf: Rabax63 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.