BepiColombo 8 yıllık yolculuğun ardından 21 Kasım'da Merkür yörüngesine giriyor

Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ile Japonya Uzay Ajansı'nın (JAXA) ortak Merkür görevi BepiColombo, neredeyse sekiz yıl süren yolculuğunun sonuna geldi. Araç, 21 Kasım 2026'da Güneş'e en yakın gezegenin çekimine kapılarak yörüngeye girecek. Bu, Merkür'ün çevresine yerleşen yalnızca ikinci uzay aracı anlamına geliyor; üstelik bu kez tek değil, iki araç birden. Eylül başında kendisini Merkür'e taşıyan itki modülünden ayrılan BepiColombo'nun sistemleri sağlıklı çalışıyor. Görevin asıl bilimsel bölümü 2027 baharında başlayacak ve Güneş Sistemi'nin en az tanınan kayalık gezegeninin pek çok sırrını aydınlatması bekleniyor.

Güneş'e en yakın gezegene gitmek neden bu kadar zor?

Merkür, Dünya'ya Plüton'dan çok daha yakın; ortalama uzaklığı Güneş'e yaklaşık 58 milyon km. Ama bir uzay aracı için oraya varıp yörüngeye girmek, Güneş Sistemi'nin en zor işlerinden biri. Sorunun kaynağı Güneş'in kendisi: Dünya'dan Güneş'e doğru yola çıkan bir araç, yokuş aşağı inen bir bisiklet gibi giderek hızlanır. Merkür'ün yanından hızla geçip gitmek kolaydır; asıl zorluk, gezegenin çevresinde kalabilmek için bu fazla hızın büyük bölümünü atmaktır. ESA'nın sık kullandığı bir karşılaştırmaya göre Merkür yörüngesine girmek, enerji açısından Plüton'a gitmekten bile zahmetli.

Bu yüzden BepiColombo dümdüz bir yol izlemedi. 20 Ekim 2018'de Fransız Guyanası'ndaki Kourou üssünden bir Ariane 5 roketiyle fırlatılan araç, yakıt harcayarak frenlemek yerine gezegenlerin çekim kuvvetini kullandı. Önce 2020 Nisan'ında Dünya'nın, ardından 2020 ve 2021'de iki kez Venüs'ün yanından geçti. Sonra Merkür'ün yanından tam altı kez geçerek her seferinde biraz daha yavaşladı. Toplam dokuz gezegen geçişinden oluşan bu "bilardo" rotası yolculuğu uzattı ama görevi mümkün kıldı. Dördüncü Merkür geçişinde araç gezegenin yüzeyine 165 km'ye kadar yaklaştı; bu, Ankara ile Kırşehir arasındaki kuş uçuşu uzaklıktan biraz fazla.

Adını Mariner 10'un rotasını çizen bilim insanından alıyor

Görevin adı, İtalyan matematikçi ve mühendis Giuseppe "Bepi" Colombo'yu (1920–1984) anıyor. Padova Üniversitesi'nde çalışan Colombo, 1970'lerde NASA'nın Mariner 10 aracının yörüngesini inceledi. Aracın Venüs'ün çekiminden yararlanarak Merkür'e gidebileceğini ve yörünge süresini ayarlayarak gezegenin yanından birden fazla kez geçebileceğini gösterdi. Mariner 10, bu sayede 1974–1975'te Merkür'ün yanından üç kez geçen ilk araç oldu. Bugün neredeyse her gezegen görevinin kullandığı "çekim yardımı" tekniğinin öncülerinden olan Colombo'nun adı, Merkür'e tam da bu tekniğe dayanarak giden araca verildi.

Merkür'ün çevresinde yörüngeye giren ilk ve tek araç ise NASA'nın MESSENGER'ıydı. 2011–2015 yılları arasında gezegeni dört yıl inceleyen MESSENGER, yakıtı bitince 30 Nisan 2015'te Merkür'ün yüzeyine düşürüldü. BepiColombo, onun bıraktığı soruları devralıyor.

Sekiz yıllık yolculukta beklenmedik bir arıza

BepiColombo üç parçalı bir araç olarak yola çıktı. En altta, güneş panelleriyle çalışan elektrikli iyon motorlarını taşıyan Merkür Aktarım Modülü (MTM) vardı. Onun üstünde ESA'nın Merkür Gezegen Yörünge Aracı (MPO), en üstte ise JAXA'nın Mio adlı Merkür Manyetosfer Aracı duruyordu. Mio'yu Güneş'in kavurucu ışınlarından korumak için çevresine özel bir güneşlik geçirilmişti.

Yolculuğun en gergin anı 26 Nisan 2024'te yaşandı. Planlı bir manevra sırasında aktarım modülünün iticileri tam güç veremedi. Mühendisler, aracın elektrik sistemindeki bir sorunun motorlara giden gücü kısıtladığını belirledi. Daha düşük itkiyle de Merkür'e ulaşmayı sağlayan yeni bir rota hesaplandı, ama bunun bedeli zaman oldu: Varış, Aralık 2025'ten Kasım 2026'ya, yani yaklaşık 11 ay ertelendi. Yeni rota, Eylül 2024'teki dördüncü Merkür geçişini de gezegene daha yakından yapılacak şekilde değiştirdi.

Son düzlük: Modül ayrıldı, aletler uyandı

Varış aşaması 3 Eylül 2026'da başladı. Dünya'dan 200 milyon km'den fazla uzaktaki araçta, sekiz yıl boyunca itki sağlayan aktarım modülü görevini tamamlayıp ayrıldı. ESA'nın İspanya'daki Cebreros ve Arjantin'deki Malargüe derin uzay antenleri ayrılmanın başarıyla gerçekleştiğini doğruladı. Bundan sonra frenleme ve yönlendirme işi MPO'nun kendi kimyasal iticilerine kaldı.

İticiler ilk sınavını 24 Eylül'de verdi: 8 dakika 42 saniyelik ateşleme, araca saniyede 11,4 metrelik bir hız değişimi kazandırdı. Bu, yörüngeye girişten önce planlanan küçük rota düzeltmelerinin ilkiydi. 15 Eylül'de ise MPO'nun bilimsel aletleri ilk kez hep birlikte açıldı. ESA'nın ilk değerlendirmesine göre aletler sağlıklı. Lazer yükseklik ölçer BELA, uzay boşluğuna 700 binden fazla atım gönderdi. Kızılötesi spektrometre MERTIS ve bilim kamerası SIMBIO-SYS de ilk ölçümlerini aldı.

21 Kasım'da ne olacak?

21 Kasım'da birleşik araç, MPO'nun iticilerini ateşleyerek Merkür'ün çekimine yakalanacak. Bu ilk yörünge, bilimsel çalışma için gereken nihai yörünge değil; ardından bir dizi manevrayla yörünge adım adım ayarlanacak. 9–10 Aralık 2026'da iki araç birbirinden ayrılacak ve JAXA'nın Mio'su, Merkür'ün manyetik ortamını incelemek için uzun ve basık yörüngesine yerleşecek. MPO ise gezegene daha yakın bir yörüngeye inmeye devam edecek ve bilimsel görev Nisan 2027'de başlayacak.

İki aracın yörüngeleri bilinçli olarak farklı seçildi. MPO, gezegenin kutuplarının üzerinden geçen, yüzeyden 480 ile 1.500 km arasında değişen bir yörüngede yaklaşık her 2 saat 22 dakikada bir tur atacak. Mio ise 590 km'ye kadar yaklaşıp 11.640 km'ye kadar uzaklaşan yörüngesini 9,3 saatte tamamlayacak. Böylece gezegenin yakın çevresi ve onu saran manyetik "kabarcık" aynı anda iki farklı noktadan ölçülebilecek.

Merkür'ün çözülmeyi bekleyen bilmeceleri

Merkür ilk bakışta Ay'a benzeyen, kraterlerle kaplı küçük bir gezegen. Çapı yaklaşık 4.880 km; bir yılı 88 gün sürüyor. Gündüz yüzey sıcaklığı 430 °C'ye çıkarken gece –180 °C'ye düşüyor. Ama bu sade görünüşün altında gezegenbilimcileri yıllardır şaşırtan özellikler var:

• Dev bir demir çekirdek: Merkür'ün metal çekirdeği, gezegenin yarıçapının yaklaşık %85'ini kaplıyor. Bu kadar küçük bir gezegenin neden bu kadar büyük bir çekirdeği olduğu, yani dış katmanlarının bir bölümünü dev bir çarpışmada mı kaybettiği yoksa başka bir yolla mı oluştuğu henüz bilinmiyor.
• Beklenmedik bir manyetik alan: Dünya dışında manyetik alanı olan tek kayalık gezegen Merkür. Üstelik bu alanın merkezi gezegenin ekvatorundan kuzeye kaymış durumda. Mio'nun asıl görevi bu alanı ve onun Güneş rüzgârıyla etkileşimini incelemek.
• Kavrulan gezegende buz: MESSENGER, kutuplardaki Güneş ışığı hiç almayan kraterlerin dibinde su buzu olduğuna dair güçlü kanıtlar buldu. MPO'nun aletleri bu buzun yayılımını ve kökenini daha ayrıntılı inceleyecek.
• Uçucu maddeler ve büzüşen kabuk: Güneş'e bu kadar yakın bir gezegende beklenenden fazla kükürt ve potasyum gibi kolay buharlaşan elementler bulunuyor. Yüzeydeki kilometrelerce uzunluktaki basamaklar da gezegenin soğudukça büzüştüğünü gösteriyor.

MPO toplam 11 bilimsel alet taşıyor: yüzeyi haritalayan kameralar, kimyasal bileşimi ölçen X-ışını ve kızılötesi spektrometreler, gezegenin şeklini santimetre düzeyinde ölçecek lazer yükseklik ölçer ve iç yapıyı çekim alanından okuyacak radyo deneyi bunlardan bazıları. Mio ise beş alet grubuyla manyetik alanı, yüklü parçacıkları ve gezegeni saran çok ince atmosferi (ekzosfer) ölçecek.

Sırada ne var?

Görev planına göre MPO, 2027'nin başında bilim yörüngesine yerleşecek ve Nisan 2027'den itibaren düzenli ölçümlere başlayacak. Asıl görevin 2028'de tamamlanması, uzatılması halinde ise 2029 sonuna kadar sürmesi öngörülüyor. Bilim insanları, iki aracın birlikte toplayacağı verilerin Merkür'ün nasıl oluştuğunu anlamanın yanı sıra Güneş Sistemi'nin iç bölgesinin erken tarihine de ışık tutmasını bekliyor. Güneş'e çok yakın yörüngelerde dolanan ötegezegenleri anlamak için de Merkür, elimizdeki en yakın ve en ulaşılabilir örnek.

21 Kasım'daki yörüngeye giriş, sekiz yıllık sabrın karşılığını almanın ilk adımı olacak. Her şey yolunda giderse Aralık ayında Merkür, tarihinde ilk kez aynı anda iki uzay aracı tarafından gözlenen gezegen olacak.

Kaynaklar: ESA, "Latest updates: BepiColombo's arrival at Mercury" (3 Eylül – 6 Ekim 2026 güncellemeleri); ESA BepiColombo bilgi sayfası; JAXA BepiColombo/Mio görev sayfası; NASA MESSENGER görev arşivi. Kapak fotoğrafı: BepiColombo'nun fırlatma düzeninde üst üste dizilmiş üç modülü (üstte Mio, ortada MPO, altta MTM) ve sağda Mio'nun güneşliği, 2017'deki son testlerde. Fotoğraf: ESA, CC BY-SA 3.0 IGO.