IBM, 120 kübitlik Nighthawk işlemcili kuantum bilgisayarını Chicago'da açtı: Yarışta sıra hata düzeltmede

Chicago'nun güneyindeki Hyde Park semtinde, 53. Cadde'den geçen herkes artık camın ardındaki bir kuantum bilgisayarını görebiliyor. IBM, Chicago Üniversitesi, Illinois eyaleti ve Illinois Kuantum ve Mikroelektronik Parkı (IQMP) 6 Kasım 2026'da düzenlenen törenle bir IBM Quantum System Two'yu devreye aldı. Üniversitenin ev sahipliğindeki Hyde Park Labs binasına kurulan makine, IBM'in Illinois'teki ilk kuantum bilgisayarı ve şirketin bugüne kadar ürettiği en güçlü çip olarak tanıttığı Nighthawk işlemcisiyle çalışıyor. Sistem, bir zamanlar ABD'nin en büyük çelik fabrikalarından birinin bulunduğu alanda inşa edilen kuantum kampüsüne ileride taşınacak. Açılıştan bir gün önce IBM'in AMD ve Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı ile kuantum hata düzeltmesi için ortak bir platform duyurması ise haberi tek bir makinenin ötesine taşıyor: Sektörün asıl yarışı artık kübit sayısında değil, hataları dizginlemekte.

Sokaktan görülen kuantum bilgisayarı

System Two, sokak seviyesinde, tabandan tavana uzanan camların arkasında duruyor. Illinois Üniversitesi'nden makine mühendisliği profesörü ve IQMP'nin genel müdürü Harley T. Johnson, IBM'in blog yazısında bunun dünyada halkın en kolay görebildiği kuantum bilgisayarı olabileceğini söylüyor. Bir sokak ötede bir devlet lisesi bulunuyor; öğrenciler okula giderken makinenin önünden geçiyor.

Açılışa IBM Yönetim Kurulu Başkanı ve CEO'su Arvind Krishna, Illinois Valisi JB Pritzker, Chicago Üniversitesi Rektörü Paul Alivisatos, Illinois Üniversitesi Urbana-Champaign Rektörü Charles Isbell ve IBM Araştırma Direktörü Jay Gambetta katıldı. Krishna, sistemin yalnızca Illinois'teki değil başka yerlerdeki kurumlara da bilimsel açıdan işe yarar sonuçlar üretebileceğini vurguladı. Pritzker ise makinenin araştırmacılar ve şirketler için fikirleri gerçek çözümlere dönüştürecek bir araç olacağını ve eyalete yeni iş olanakları getireceğini söyledi.

Makine, Illinois'in 2024'te IBM ile birlikte kurduğu Ulusal Kuantum Algoritma Merkezi'nin (NQAC) ana sistemi olacak. Merkezin "büyük meydan okuma" projelerinden biri Deloitte ve AbbVie'nin, IBM ve Northwestern Üniversitesi ile ilaç geliştirmede molekül simülasyonu üzerine yürüttüğü çalışma. Bir diğerinde elektrik araştırma kuruluşu EPRI ile Illinois Üniversitesi, elektrik şebekelerini daha verimli işletmek için kuantum eniyileme yöntemleri arıyor; Fermilab ise yüksek enerji fiziği ve dağıtık kuantum hesaplama üzerinde çalışıyor. IBM'in açıklamasında sisteme kimin, hangi koşullarla ve ne kadar süreyle erişebileceği belirtilmiyor.

Nighthawk r2: 120 kübit, saniyede 100 bin devre

IBM'in blog yazısına göre Chicago'daki sistemde işlemcinin Eylül 2026'da tanıtılan ikinci sürümü Nighthawk r2 bulunuyor. Çipte 120 programlanabilir kübit, kübitleri birbirine bağlayan 218 ayarlanabilir bağlayıcı ve kübitleri hızla başlangıç durumuna döndüren 120 ayrı sıfırlama elemanı var. Kübitler kare bir ızgara üzerinde dizili; her kübit dört komşusuyla doğrudan etkileşebiliyor. Bu düzen, aynı hesabı daha az ara işlemle yapmaya olanak tanıyor.

Hız rakamları şirketin kendi ölçümlerine dayanıyor. IBM, Nighthawk r2'nin saniyede 100.000'den fazla kuantum devresi çalıştırabildiğini, bunun bir önceki Heron işlemci ailesinin yaklaşık 4.000 devrelik kapasitesinin 25 katı olduğunu açıkladı. Şirket, 7.500'den fazla kapı içeren devrelerden güvenilir sonuç aldığını da bildiriyor. Bu sonuçlar henüz bağımsız bir ekip tarafından tekrarlanmış değil. Ayrıca Nighthawk r2 hataya dayanıklı bir işlemci değil; kübitleri gürültüye karşı hâlâ hassas.

120 sayısı küçük görünebilir, ama kuantum dünyasında ölçek farklı işler. 120 kübitlik bir sistemin durumunu sıradan bir bilgisayarda eksiksiz yazmak için yaklaşık 1,3 × 10³⁶ sayı tutmak gerekir; bu, bugün dünyadaki tüm veri merkezlerinin kapasitesini kat kat aşar. Türkiye'nin ilk kuantum bilgisayarı QuanT ile karşılaştırıldığında Nighthawk'taki kübit sayısı 24 kat fazla.

Kübit nedir, hata neden bu kadar önemli?

Klasik bilgisayarın en küçük bilgi birimi olan bit, ya 0 ya 1 değerini alır. Kuantum bitinde, yani kübitte ise iki durum hesap sırasında üst üste binebilir ve kübitler birbirine dolanık hâle getirilebilir. Bu özellikler, bazı problemlerde, örneğin moleküllerin davranışını taklit etmede ya da çok sayıda olasılığı birlikte değerlendirmede klasik yöntemlerin ulaşamayacağı kısayollar sunabilir.

Sorun şu ki bu durumlar son derece kırılgan. IBM'in süperiletken kübitleri, mutlak sıfıra (−273,15 °C) çok yakın sıcaklıklarda çalışıyor. Yine de küçük bir ısı dalgalanması, titreşim ya da elektromanyetik parazit hesabı bozabiliyor. Çözüm, çok sayıda fiziksel kübiti birlikte kullanıp tek bir korunan "mantıksal kübit" oluşturmak ve hataları hesap sürerken sürekli yakalamak. Bunu yapan çözücü yazılım ise klasik bilgisayarlarda çalışıyor ve kuantum işlemcisine yetişecek kadar hızlı olmak zorunda. Bu yüzden hata düzeltmesi, kuantum ve klasik donanımın birlikte tasarlanmasını gerektiriyor.

Bir gün önce: Oak Ridge, AMD ve hata düzeltme platformu

Chicago töreninden bir gün önce, 5 Kasım 2026'da IBM, ABD Enerji Bakanlığı'na bağlı Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı'nın (ORNL) yönettiği Kuantum Bilim Merkezi ve AMD, kuantum hata düzeltmesi için ortak bir tasarım platformu kurduklarını açıkladı. Platformda 120 kübitlik Nighthawk işlemcileri, ORNL'nin Umbra adlı yüksek başarımlı hesaplama sistemiyle birlikte çalışacak. Umbra'da AMD Instinct MI355X grafik işlemcileri ve beşinci nesil AMD EPYC işlemciler bulunuyor; platform ilerleyen dönemde Tennessee'deki Oak Ridge Liderlik Hesaplama Tesisi'ne de bağlanacak. Duyuru IBM'in New York eyaletindeki Poughkeepsie yerleşkesinden yapıldı; kuantum donanımının tam olarak hangi tesiste durduğu açıklamada net değil.

Hedef iddialı. Enerji Bakanlığı'nın Quantum Genesis Mission programı, 2028'e kadar bilimsel açıdan anlamlı bir kuantum bilgisayarına ulaşmayı amaçlıyor. Programın "Q Competition" yarışması, 2028 sonuna kadar 100 mantıksal kübit üzerinde 100.000 "zor işlem" yapılmasını şart koşuyor. Zor işlem, klasik bilgisayarla kolayca taklit edilemeyen kuantum kapılarını anlatıyor. IBM'in kendi verilerine göre şirketin bugüne kadarki en iyi sonucu 70 mantıksal kübit ve 438 zor işlem; yani hedefe ulaşmak için bu sayının yaklaşık 230 kat artması gerekiyor. Jay Gambetta açıklamada, tartışmanın artık hata düzeltmesinin işe yarayıp yaramayacağı olmadığını, asıl sorunun bunun büyük ölçekte nasıl yapılacağı olduğunu söyledi. Açıklamada mantıksal hata oranları ya da gecikme ölçümleri gibi teknik sonuçlar paylaşılmadı.

Kuantum avantajı iddiası ve rakipler

"Kuantum üstünlüğü" ya da IBM'in tercih ettiği adla "kuantum avantajı", bir kuantum bilgisayarın belirli bir işi en iyi klasik yöntemlerden daha hızlı, daha ucuz ya da daha doğru yapması anlamına geliyor. IBM, Kasım 2025'te bu eşiğin 2026 sonuna kadar araştırma topluluğu tarafından doğrulanmış biçimde aşılmasını beklediğini açıklamış ve iddiaları izlemek için açık bir takip listesi başlatmıştı.

Chicago açılışında da bu konuya değinildi. IBM ve Chicago Üniversitesi, 30 Temmuz 2026'da 70 mantıksal kübitle yaklaşık 15 dakikada tamamlanan bir hesapla kuantum avantajını gösterdiklerini duyurmuştu. Çalışmada 2.415 mantıksal iki kübitli işlem ve 468 "T kapısı" kullanıldı; ekip, hesabın ne kadar doğru yapıldığını istatistiksel bir alt sınırla kanıtlayan bir yöntem geliştirdi. Ancak sonuç henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir ön baskıya (arXiv) dayanıyor. Bazı uzmanlar, kullanılan kübitlerin hataları düzeltilen değil yalnızca tespit edilen kübitler olduğunu ve klasik bilgisayarlara karşı kesin bir üstünlüğün kanıtlanmadığını hatırlatıyor.

IBM bu alanda yalnız değil. Google, Aralık 2024'te tanıttığı 105 kübitlik Willow çipiyle Nature dergisinde yayımlanan bir deneyde, mantıksal kübiti oluşturan ızgarayı 3×3'ten 5×5'e ve 7×7'ye büyüttükçe hata oranının her adımda yarıya indiğini gösterdi. Bu, hata düzeltmesinin ölçek büyüdükçe işe yaradığının önemli kanıtlarından biri sayılıyor.

İyon tuzaklı sistemler geliştiren Quantinuum, Kasım 2025'te baryum iyonlarından oluşan 98 kübitlik Helios'u tanıttı ve bu sistemde 48 hata düzeltmeli mantıksal kübit elde ettiğini açıkladı. Şirket, IBM'in Oak Ridge duyurusuyla aynı gün, 5 Kasım'da, yazılım platformu Nexus için yeni bir yol haritası yayımladı. Plana göre Nexus, şirketin 2029'a planladığı ve "evrensel, tamamen hataya dayanıklı" olarak tanımladığı Apollo bilgisayarına hazırlık olarak hata düzeltmeli uygulamalar geliştirmeye yönelik bir ortama dönüşecek. Quantinuum, Nexus'u 200'den fazla kuruluşun kullandığını söylüyor. Bu tarihler ve rakamlar şirket açıklamalarına dayanıyor.

Sırada ne var: çelik fabrikasından kuantum kampüsüne

Hyde Park'taki makine geçici bir yerde. Kalıcı adresi, Michigan Gölü kıyısında, eski US Steel South Works çelik fabrikasının yaklaşık 52 hektarlık arazisinde inşa edilen Illinois Kuantum ve Mikroelektronik Parkı olacak. Bu alan, yaklaşık 70 futbol sahası büyüklüğünde. Illinois eyaleti parka 500 milyon dolar yatırım ayırdı; temeli Eylül 2025'te atılan kampüsün ana kiracısı PsiQuantum şirketi. Sistemin parka hangi tarihte taşınacağı açıklanmadı.

IBM de kampüste büyüyecek. Şirket Nisan 2026'da parkta "FutureNow Chicago" adlı bir hizmet merkezi açacağını ve beş yılda yapay zekâ, siber güvenlik, veri bilimi ve kuantum alanlarında 750 kişiyi tam zamanlı istihdam edeceğini açıklamıştı. Bu sayı şirketin ve eyaletin taahhüdü; gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini zaman gösterecek.

IBM'in uzun vadeli yol haritasında ise hataya dayanıklı ilk büyük sistem Starling yer alıyor: Şirket, 2029'da Poughkeepsie'de 200 mantıksal kübitle 100 milyon kuantum işlemi yapabilen bir makine kurmayı planlıyor. Ondan sonraki adım Blue Jay için 2.000'den fazla mantıksal kübit ve 1 milyar işlem hedefleniyor. Ara basamaklardan Loon deney çipi 2025'te tanıtıldı; 2026 için planlanan Kookaburra modülünün durumuna dair güncel bir açıklama bulunmuyor.

Türkiye bu yarışın neresinde?

Türkiye'nin bu alandaki somut ilk adımı Kasım 2024'te atıldı. TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi'nin (TOBB ETÜ) geliştirdiği, TÜBİTAK, ASELSAN ve Savunma Sanayii Başkanlığı'nın destek verdiği QuanT, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'ın katıldığı törenle tanıtıldı. 5 kübitlik süperiletken bir sistem olan QuanT, IBM'in kullandığı teknolojiyle aynı aileden. Tanıtımda ASELSAN ile TOBB ETÜ'nün birlikte bir süperiletken çip üretim tesisi kuracağı da açıklanmıştı. Kübit sayısı açısından aradaki fark büyük, ancak süperiletken kübitleri kendi tesislerinde üretip çalıştırabilen ülkelerin sayısı oldukça az. Bu birikim, Türk araştırmacıların hata düzeltme gibi sıradaki problemlere katkı vermesinin de ön koşulu.

Chicago'daki cam vitrin, kuantum bilgisayarlarının laboratuvar meraklarından altyapıya dönüştüğü bir dönemin sembolü. Yine de asıl sınav, şirketlerin açıkladığı rakamların bağımsız ekiplerce doğrulanması ve 2028–2029 hedeflerinin gerçekten tutturulması olacak.

Kaynaklar: IBM Newsroom, "IBM Unveils Its Most Advanced Quantum Computer in Chicago, Marking a Milestone for Illinois's Quantum Future" (6 Kasım 2026); IBM Quantum blogu, Chicago kuantum bilgisayarı yazısı (Kasım 2026); IBM Newsroom, "Oak Ridge National Lab, IBM, and AMD Launch New Co-Design Platform for Quantum Error Correction" (5 Kasım 2026); The Quantum Insider, Nighthawk r2 haberi (3 Eylül 2026) ve Quantinuum Nexus haberi (5 Kasım 2026); IBM Newsroom, IBM ve Chicago Üniversitesi kuantum avantajı duyurusu (30 Temmuz 2026) ve Martiel ve ark., "Sampling hard circuits with verifiably high fidelity", arXiv:2607.25941 (ön baskı); IBM kuantum yol haritası duyuruları (Haziran ve Kasım 2025); Google, "Meet Willow" (9 Aralık 2024) ve Nature yayını; Quantinuum Helios duyurusu (Kasım 2025); Capitol News Illinois ve NPR Illinois (IQMP, 2025–2026); Euronews Türkçe (21 Kasım 2024) ve Habertürk (QuanT). Kapak fotoğrafı: İspanya'nın Donostia-San Sebastián kentindeki Ikerbasque merkezine kurulan, Avrupa'nın ilk IBM Quantum System Two'su (Ekim 2025); Chicago'daki sistem aynı modelden. Fotoğraf: Irekia / Eusko Jaurlaritza (Bask Hükümeti) / Wikimedia Commons, CC BY 4.0.