Kuraklık kaktüsleri tehdit ediyor: Türlerin dörtte biri alanının yüzde 80'ini yitirebilir

Kaktüs, susuzluğa dayanıklılığın simgesi sayılır. Ama Nature dergisinde 11 Kasım 2026'da yayımlanan geniş çaplı bir çalışma, bu ünün iklim değişikliği karşısında sanıldığı kadar güvence vermediğini gösteriyor. Güney Florida ve Arizona üniversitelerinin öncülük ettiği, Şili'den Küba'ya uzanan uluslararası bir ekip, 993 kaktüs türünün gelecekte yaşayabileceği alanları yeniden hesapladı. Fark şuydu: uzun yılların ortalama sıcaklık ve yağışının yanına, giderek sıklaşan şiddetli kuraklıkları da kattılar. Sonuç çarpıcı: yüzyılın sonuna gelindiğinde türlerin dörtte birinden fazlası, iklimi kendisine uygun alanların en az yüzde 80'ini yitirebilir. Kuraklık hesaba katılmadığında bu oran yüzde 1 ile 15 arasında kalıyordu.

Ortalamalar neden yetmiyor?

Bir türün iklim değişikliğinden nasıl etkileneceğini tahmin etmenin en yaygın yolu "tür dağılım modelleri"dir. Bu modeller, türün bugün görüldüğü noktaları o noktaların iklimiyle eşleştirir, sonra gelecekte aynı koşulların nerede bulunacağını haritalar. Sorun, iklimin çoğunlukla uzun dönem ortalamalarla temsil edilmesi. Oysa bir bitkiyi öldüren şey ortalama bir yıl değil, araya giren birkaç yıllık derin bir kuraklık olabilir. Çalışmanın kıdemli yazarı Arizona Üniversitesi'nden bitki ekolojisi profesörü Brian Enquist, üniversitenin açıklamasında canlıların yalnızca ortalamaları yaşamadığını, uç koşulları da atlatmak zorunda olduklarını vurguluyor.

Ekip bu boşluğu doldurmak için iki model setini yan yana kurdu. Birincisinde yalnız ortalama iklim ve toprak özellikleri vardı. İkincisine, ekipten bazı araştırmacıların 2025'te Scientific Data'da yayımladığı küresel kuraklık katmanlarından türetilen değişkenler eklendi. Bu katmanlar SPEI adlı bir göstergeye dayanıyor: yağıştan, sıcaklıkla artan buharlaşma kaybını çıkararak bir bölgenin su dengesini ölçüyor. Böylece ısınmanın kuraklığı nasıl derinleştirdiği de hesaba giriyor. Modelleri beslemek için iNaturalist gözlemleri, botanik veri tabanları ve Amerika kıtasındaki uzmanların saha kayıtlarından ayıklanmış 648.316 kaktüs kaydı kullanıldı.

Makalenin kod deposuna göre bugünkü iklim 1981–2010 dönemiyle, gelecek ise 2071–2100 dönemiyle temsil edildi. Üç farklı iklim modeli, düşük (SSP1-2,6), yüksek (SSP3-7,0) ve çok yüksek (SSP5-8,5) emisyon senaryolarıyla birlikte çalıştırıldı. İlk sınav modellerin kendisiydi. Karşılaştırmaların yüzde 91'inde şiddetli kuraklık değişkenlerini içeren model, yalnız ortalamalara dayanandan daha iyi sonuç verdi. Bu da kaktüslerin bugün nerede yaşayıp nerede yaşayamadığını kuraklıkların belirlemeye yardım ettiğini gösteriyor.

Dört türden biri alanının beşte dördünü kaybedebilir

Kuraklık denkleme girince tablo belirgin biçimde kararıyor. Türlerin yeni alanlara en fazla 100 kilometre yayılabildiği varsayımıyla, uygun iklim alanı küçülen türlerin oranı senaryoya göre yüzde 58–61'den yüzde 69–72'ye çıktı. Alanının dörtte birinden fazlasını kaybedecek türlerin payı yüzde 26–43'ten yüzde 55–58'e yükseldi. En dramatik değişim en ağır kayıplarda: alanının beşte dördünden fazlasını yitirecek türler yüzde 1–15'ten yüzde 25–35'e fırladı.

Bu son eşik rastgele seçilmiş değil. Uluslararası Doğa Koruma Birliği'nin (IUCN) Kırmızı Liste ölçütlerinde, bir türün popülasyonunda öngörülen yüzde 80 ve üzeri bir düşüş, türü en yüksek tehdit sınıfı olan "çok tehlikede" (CR) kategorisine sokabiliyor. Güney Florida ve Arizona üniversitelerinin ortak duyurusuna göre bu ölçekte kayıplar, bugün bu sınıftaki kaktüs türlerinin sayısını iki katından fazlasına çıkarabilir. Yine de alanın daralması doğrudan popülasyon kaybı demek değil. Bu nedenle sonuçlar, Kırmızı Liste değerlendirmelerine girdi olacak bir uyarı olarak okunmalı.

Yer değiştiremeyen bitkiler

Bir hayvan uygun iklimin peşinden yüzlerce kilometre göç edebilir. Kaktüsler ise yayılmak için tohumlarını taşıyan kuşlara, yarasalara ve yavaş büyüyen fidelere muhtaç. Araştırmacılar bu yüzden ikinci bir senaryo daha denedi: türler yeni alanlara hiç yayılamazsa ne olur? Kuraklıklı modellerde yayılma mesafesi 100 kilometreden sıfıra indirildiğinde, alanı küçülen türlerin oranı yüzde 84–85'e çıktı. Yani pratikte hemen her altı türden beşi geri çekiliyor.

Kayıplar coğrafi olarak da eşit dağılmıyor. Makalenin özetine göre beş biyobölge, kaktüs türlerinin dörtte birinden fazlasını kaybedebilir. Üniversitelerin duyurusu en ağır düşüşlerin Şili, Peru ve kuzeydoğu Brezilya gibi kaktüs çeşitliliğinin yoğun olduğu bölgelerde beklendiğini belirtiyor. Ekipte yer alan Şili'deki Concepción Üniversitesi'nin açıklaması ise bölge bazında rakamlar veriyor: Şili ve Arjantin sınır bölgesinde yüzde 29, Orta Amerika'da yüzde 32, Peru, Ekvador ve Kolombiya'nın bir kısmını kapsayan bölgede yüzde 34 tür kaybı. Bu bölgesel rakamları makalenin tam metninden doğrulayamadık.

Kuraklık ustası bir ailenin sınırları

Kaktüslerin susuzluğa karşı donanımı gerçekten etkileyici. Yapraklar dikene dönüşmüş, kalın ve mumsu bir kabuk su kaybını kısıtlıyor, gövde dev bir su deposu gibi çalışıyor. Çoğu kaktüs, CAM fotosentezi denen bir yolla gözeneklerini gündüz kapalı tutup karbondioksiti serin gecelerde alıyor. 2023'te Annals of Botany'de yayımlanan kapsamlı bir derleme bu stratejinin bedelini de anlatıyor: gözenekleri gündüz kapalı kalan bitki, yaprağı terleyerek serinleyen bitkiler gibi kendini soğutamıyor. Gövde sıcaklığı havanın birkaç derece üstüne çıkabiliyor, gece sıcaklıkları yükseldikçe solunumla harcanan enerji artıyor. Fideler ise genellikle bir "dadı bitki"nin gölgesinde tutunabiliyor ve o çalılar da kuraklıktan nasibini alıyor.

Sahadaki gözlemler modelle örtüşüyor. Pillet, yakın yıllardaki kuraklıkların saguaro kaktüslerinde büyümeyi ve üremeyi baltaladığını, bazı bölgelerde çok sayıda bitkiyi öldürdüğünü anlatıyor. Enquist de Arizona'da çolla (Cylindropuntia) ve frenk inciri (Opuntia) türlerinde, hatta saguarolarda geniş çaplı ölümlerin görüldüğünü söylüyor. 2025'te yine Annals of Botany'de yayımlanan bir çalışma, saguaronun yayılış alanındaki 13 popülasyonun tamamının iklim senaryolarında küçüleceğini öngörmüştü. Bunun başlıca nedeni, artan kuraklığın yeni bireylerin yetişmesini engellemesi. Ekipten Brian Maitner, ilk sonuçlara kendilerinin de şüpheyle baktığını, ancak danıştıkları kaktüs uzmanlarının modelin gösterdiğini sahada zaten gördüklerini doğruladığını aktarıyor.

Zaten tehlikedeki bir aile

Kaktüsler iklim değişikliği gündeme gelmeden önce de ağır baskı altındaydı. IUCN'nin 2015'te Nature Plants'te yayımlanan küresel değerlendirmesi, incelenen 1.478 türün yüzde 31'inin tehdit altında olduğunu ortaya koymuş ve kaktüsleri dünyanın en tehlikedeki canlı gruplarından biri ilan etmişti. Tehditlerin başında koleksiyoncular ve süs bitkisi ticareti için doğadan bitki ve tohum sökülmesi, küçük ölçekli hayvancılık ve tarım geliyordu. Koleksiyoncular arasında 2023'te yapılan bir ankette, soruyu yanıtlayan 401 kişinin yüzde 74'ü yasa dışı toplamayı "çok ciddi bir sorun" olarak nitelendirmişti.

Bu tehdit yeni makalenin kendisine bile yansımış. Yazarlar, kullandıkları konum kayıtlarını yasa dışı toplama riskinden dolayı herkese açmıyor, yalnızca başvuru üzerine ve koşullu olarak paylaşıyor. Aynı ekibin 2022'de yine Nature Plants'te yayımladığı ilk çalışma, 408 türü yalnız ortalama iklimle modelleyip türlerin yüzde 60'ının uygun iklimini kaybedeceğini bulmuştu. Yeni çalışma bu tabloya kuraklığı ekleyerek kapsamı neredeyse 1.000 türe çıkarıyor ve riski belirgin biçimde büyütüyor.

Türkiye'deki kaktüsler: Amerika'dan gelen misafirler

Kaktüs ailesi neredeyse tamamen Amerika kıtasına özgü. Türkiye'de doğal yayılışlı bir kaktüs türü yok. Akdeniz ve Ege kıyılarında bahçe çitlerinde, yol kenarlarında ve kayalıklarda gördüğümüz yassı gövdeli kaktüsler, Hint inciri ya da frenk inciri adıyla bilinen Opuntia ficus-indica. 2017'de NeoBiota dergisinde yayımlanan Türkiye yabancı flora listesi, bu türü ve kadife görünümlü akrabası Opuntia microdasys'i Amerika kökenli, ülkeye yeni dönemde gelmiş (neofit) ve doğada kendiliğinden çoğalabilen ("doğallaşmış") bitkiler arasında sayıyor. Küresel biyoçeşitlilik veri tabanı GBIF'te Türkiye'den Hint incirine ait 235 gözlem kaydı bulunuyor.

Yani ülkemizdeki kaktüsler bu çalışmanın konusu değil. Ama çalışmanın genel dersi Akdeniz havzası için de geçerli: kurağa dayanıklı bilinen bitkiler bile, ortalamaların gizlediği uç kuraklıklarda sınırlarına dayanabilir. Saksıda kaktüs yetiştirenler için de bir not var: doğadan sökülmüş bitki ticareti, nadir türlerin en büyük düşmanlarından biri. Bu yüzden fidanlık kökenli bitkiler tercih edilmeli.

Sırada ne var?

Çalışmanın sınırları da açık. Model, iklimle tür kayıtları arasındaki ilişkiye dayanıyor. Bitkilerin kuraklığa fizyolojik olarak nasıl tepki verdiğini, uyum sağlayıp sağlayamayacağını ya da tohumlarının ne kadar uzağa taşınacağını doğrudan hesaplamıyor. Uygun alanın daralması da bir türün yok olacağı anlamına gelmiyor. Pillet'in Grist'e anlattığına göre sıradaki sorular daha ayrıntılı: kuraklık en çok yetişkinleri mi, fideleri mi vuruyor; sorun yavaş büyüme mi, ölüm mü, yoksa hiç çiçek açamamak mı? Araştırmacılar benzer etkilerin başka bitki gruplarında da görülebileceğini düşünüyor.

Somut ilk adım IUCN cephesinde. Pillet, sonuçların kaktüslerin Kırmızı Liste değerlendirmelerinin güncellenmesinde kullanılacağını ve habitat tahribatı ile yasa dışı toplamayla birlikte düşünüldüğünde tablonun karanlık göründüğünü söylüyor. Çalışmada yer almayan, ABD merkezli koruma kuruluşu The Nature Conservancy'nin Arizona baş bilimcisi Marcos Robles ise çöl ekosistemlerinin bozulduktan sonra çok yavaş, bazen on yıllar içinde toparlandığını, bazen de hiç toparlanamadığını hatırlatıyor.

Çalışmanın mesajı yalnızca kaktüslerle sınırlı değil. Biyoçeşitlilik tahminleri ortalamalara yaslandıkça, kuraklığa en dayanıklı sandığımız canlıların bile riski hafife alınıyor olabilir. Kaktüsler bu kez erken uyarı veren canlı rolünde.

Kaynaklar: Pillet M.D., Maitner B.S., Arakaki M. ve ark., "Severe drought and warming increase the extinction risk of cacti", Nature (11 Kasım 2026), DOI 10.1038/s41586-026-11265-1, ve makalenin kod deposu (github.com/mdpillet/DroughtForecasts); Nature Research Briefing, "Cacti are severely threatened by drought in a warming world" (11 Kasım 2026); University of South Florida ve University of Arizona basın bültenleri (EurekAlert!, 11 Kasım 2026); Universidad de Concepción basın bülteni (EurekAlert!, 11 Kasım 2026); Grist, "Climate change is coming for the cactus. Yes, the cactus." (12 Kasım 2026); Araujo D.S.A. ve ark., Scientific Data 12:295 (2025); Goettsch B. ve ark., Nature Plants 1:15142 (2015); Pillet M. ve ark., Nature Plants 8:366 (2022); Hultine K.R. ve ark., Annals of Botany 132:671 (2023); Félix-Burruel R.E. ve ark., Annals of Botany 135:317 (2025); Margulies J.D. ve ark., Conservation Biology 37:e14030 (2023); Uludağ A. ve ark., NeoBiota 35:61 (2017); GBIF Türkiye Opuntia ficus-indica kayıtları (erişim 12 Kasım 2026). Kapak fotoğrafı: Arizona'daki Saguaro Ulusal Parkı'nın doğu kesiminde, Freeman Homestead patikasında dev saguaro kaktüsleri (Mayıs 2024). dconvertini / Wikimedia Commons (Flickr), CC BY-SA 2.0 (kırpıldı).