ABD kızamıkta “elimine etmiş ülke” statüsünü kaybetmenin eşiğinde: PAHO kararı bekleniyor

Amerika Birleşik Devletleri, 26 yıldır taşıdığı "kızamığı elimine etmiş ülke" unvanını kaybetmenin eşiğinde. Pan Amerikan Sağlık Örgütü'nün (PAHO) Kızamık ve Kızamıkçık Eliminasyonu Bölgesel İzleme ve Yeniden Doğrulama Komisyonu, 10–13 Kasım 2026 tarihlerinde Washington'da yaptığı altıncı yıllık toplantısında ABD'nin durumunu masaya yatırdı. Soru basit ama yanıtı ağır: Ocak 2025'te Teksas'ta başlayan salgın dalgası, aynı virüs soyunun ülke içinde 12 aydan uzun süre kesintisiz yayılmasına dönüştü mü? Bu yazının hazırlandığı 11 Kasım itibarıyla karar açıklanmadı. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) Direktörü Erica Schwartz, sonucun önümüzdeki haftanın başında gelmesini beklediğini söyledi. Rakamlar ise tartışmaya pek yer bırakmıyor: CDC'ye göre ABD'de 2026'da 5 Kasım itibarıyla 5.182 kızamık vakası doğrulandı. Bu, 1991'den bu yana görülen en yüksek yıllık sayı. Haberi karar açıklandığında güncelleyeceğiz.

Eliminasyon ne demek, nasıl kaybedilir?

Kızamığın "elimine edilmiş" sayılması, bir ülkede hiç vaka görülmediği anlamına gelmiyor. Yurt dışından gelen yolcular virüsü taşıyabiliyor, küçük salgınlar çıkabiliyor. Ölçüt, virüsün ülke içinde yerleşik hâle gelmemesi. PAHO'nun tanımına göre aynı genotip ve aynı soydan (lineage) bir kızamık virüsü, iyi işleyen bir sürveyans sisteminin gözü önünde 12 ay ya da daha uzun süre kesintisiz dolaşırsa, o ülkede yerleşik bulaşın "yeniden kurulduğu" kabul ediliyor ve eliminasyon statüsü düşüyor.

ABD bu statüyü 2000 yılında kazandı. O yıl ülkede yalnızca 86 vaka kaydedildi. Aşının yaygınlaşmasından önce, 1960'ların başında, ABD'de her yıl 3 ila 4 milyon kişinin kızamığa yakalandığı ve yüzlerce kişinin öldüğü tahmin ediliyor. 2016'da ise PAHO, Amerika kıtasının tamamını kızamıktan arınmış ilan etti. Bu, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) altı bölgesi arasında bir ilkti.

Statüyü kaybetmenin yaptırımı yok. Ne seyahat kısıtlaması gelir ne de para cezası. Ama bu, bir ülkenin aşılama ve salgın kontrolü sisteminin çatladığının uluslararası düzeyde tescil edilmesi anlamına geliyor. Statü geri de kazanılabiliyor. Bunun için salgına yol açan virüs soyunun en az 12 ay boyunca kesintiye uğradığının kanıtlanması gerekiyor. Brezilya 2019'da kaybettiği statüsünü 2024'te geri aldı.

Teksas'tan başlayan iki yıl

Bugünkü tablonun başlangıç noktası, Batı Teksas'taki Gaines County. Burada 20 Ocak 2025'te başlayan salgın, büyük bölümü aşısız çocukların yaşadığı Mennonit topluluklarında hızla yayıldı. Teksas Sağlık Bakanlığı salgını 18 Ağustos 2025'te, 42 gün boyunca yeni vaka çıkmamasının ardından resmen kapattı. Geride 762 doğrulanmış vaka, yaklaşık 100 hastaneye yatış ve ikisi aşısız çocuk olmak üzere iki ölüm kaldı. ABD'de 2025'te kızamıktan ölen üçüncü kişi New Mexico'da aşısız bir yetişkindi. Bu, ülkede on yıl aradan sonra yaşanan ilk kızamık ölümleriydi.

Teksas salgını kapandığında hikâye bitmedi. 2025 yazında Utah–Arizona sınırında başlayan salgın aylarca sürdü. Ekim 2025'te Güney Carolina'nın Spartanburg ilçesinde başlayan salgın ise son on yılların en büyüğüne dönüştü. Nisan 2026'da sona erdiğinde yaklaşık 1.000 vakaya ulaşmıştı. Bunları Virginia ve Pensilvanya'daki salgınlar izledi. CDC verilerine göre ABD 2025'i 2.289 vaka ve 48 salgınla kapattı. 2026'da ise 5 Kasım'a kadar 47 eyalet ve bölgede vaka görüldü, 43 yeni salgın başladı. Bu yılki vakaların yüzde 96'sı salgınlarla bağlantılı; bunların 1.385'i 2025'te başlamış salgınlardan geliyor.

Can kayıpları da artıyor. CDC'nin sayfasında 2026 için dört ölüm listeleniyor. Yerel sağlık yetkililerinin açıkladıklarıyla bu yıl ölenlerin sayısı en az sekize ulaşıyor. CDC, ölüm sayısının değişebileceğini not ediyor. Vakaların ezici çoğunluğu aşısız ya da aşı durumu bilinmeyen kişilerde görülüyor. Scientific American'ın aktardığı verilere göre bu oran yüzde 96. Bu yılki hastaların yüzde 40'ından fazlası ise 20 yaş ve üzerindeki yetişkinler.

Komisyon neye bakacak?

Kararın düğüm noktası genetik. Komisyon, ülkelerin sunduğu raporlarda aşılama kapsamına, sürveyansın kalitesine, laboratuvar sonuçlarına ve salgınlara verilen yanıta bakıyor. Ama "aynı zincir 12 ay sürdü mü?" sorusunun cevabı, virüslerin genom dizilemesinden çıkıyor. PAHO, ABD için inceleme penceresini Teksas salgınının başladığı 20 Ocak 2025'ten başlatıyor. Toplantıda 2025 verileriyle 2026'nın ilk yarısının verileri değerlendiriliyor.

ABD'li yetkililer aylardır salgınların birbirinden bağımsız olduğunu savunuyor. CDC'nin o dönemki vekil direktörü Jim O'Neill, Kasım 2025'te ön analize dayanarak Utah–Arizona salgınının Teksas salgınıyla "doğrudan bağlantılı olmadığını" açıklamıştı. Ekim 2026'da CDC'nin Emerging Infectious Diseases dergisinde yayımlanan bir çalışma ise tabloyu karmaşıklaştırıyor. Teksas Sağlık Bakanlığı ve Philadelphia Çocuk Hastanesi araştırmacılarının 359 hastadan elde ettiği 368 genomu inceleyen çalışmaya göre Teksas virüsleri, Kuzey Amerika'ya yayılan D8 genotipinin sıkı bir kümesini oluşturuyor. Utah ve Arizona örnekleri Teksas'a yakın ama soy ağacında dağınık konumlanıyor. Güney Carolina örnekleri ise aynı geniş D8 ailesinin içinde ayrı bir alt soy oluşturuyor. Araştırmacılar, birbirine çok yakın birden fazla virüs girişinin de dışlanamayacağını vurguluyor.

Uzmanların çoğu, genetik ayrıntılar ne gösterirse göstersin sonucun değişmeyeceği görüşünde. Minnesota Üniversitesi'nden epidemiyolog Michael Osterholm, statünün kaldırılmasının aylardır gerçek olan bir durumu yalnızca resmîleştireceğini söylüyor. Brown Üniversitesi'nden Jennifer Nuzzo ise salgınların "patlamış mısır gibi" ortaya çıkıp büyüyüp sönerek yer değiştirdiğini anlatıyor. Ona göre ABD'nin statüsünü teknik bir ayrıntı sayesinde koruması da içi boş bir başarı olur. CDC Direktörü Schwartz ise karar ne olursa olsun kurumun salgınlara yaklaşımının temelde değişmeyeceğini, eyaletlerle çalışmayı sürdüreceklerini belirtti.

Kanada bir yıl önce aynı yoldan geçti

ABD'nin kuzey komşusu bu sınavı geçen yıl verdi ve kaybetti. Ekim 2024'te New Brunswick eyaletinde başlayan salgın, Ontario ve Alberta başta olmak üzere ülkeye yayıldı ve 5.000'i aşkın vakaya ulaştı. Annesinin karnındayken virüse maruz kalan iki erken doğmuş bebek hayatını kaybetti. PAHO, 10 Kasım 2025'te Kanada'da kızamığın yeniden yerleşik hâle geldiğine karar verdi. Böylece 1998'den beri eliminasyon statüsü taşıyan Kanada bu unvanı kaybetti. Bölgede daha önce Venezuela (2018) ve Brezilya (2019) da statülerini geçici olarak kaybetmişti.

Bu karar, tek bir ülkenin ötesinde sonuç doğurdu. Bölgesel statü bütün ülkelerin durumuna bağlı olduğu için Amerika kıtası da kızamıktan arınmış bölge unvanını kaybetti. PAHO'nun o gün açıkladığı verilere göre kıtada 2025'te 7 Kasım'a kadar 12.596 vaka ve 28 ölüm kaydedilmişti. Bu, 2024'ün yaklaşık 30 katı. Vakaların yüzde 95'i Kanada, Meksika ve ABD'de görüldü. Aynı toplantıda ABD, Meksika, Honduras ve Venezuela "ciddi endişeyle sürdürülüyor" sınıfına alınmıştı. Meksika'nın statüsü de bu hafta ABD'ninkiyle birlikte değerlendiriliyor.

Neden yüzde 95?

Kızamık, bilinen en bulaşıcı hastalıklardan biri. Bilimsel literatürde temel üreme sayısı (R0), yani hiç bağışıklık olmayan bir toplulukta tek bir hastanın bulaştırdığı ortalama kişi sayısı, genellikle 12 ile 18 arasında veriliyor. Virüs, hasta odadan çıktıktan sonra iki saate kadar havada asılı kalabiliyor. CDC'ye göre hastaya yakın temas eden ve bağışık olmayan her 10 kişiden 9'u hastalanıyor. Kızamık çoğu zaman ateş, öksürük ve döküntüyle geçse de zatürre, beyin iltihabı (ensefalit) ve ölüm gibi ağır sonuçlara yol açabiliyor. Ayrıca bağışıklık sisteminin daha önce tanıdığı mikropları "unutmasına" neden olarak çocukları başka enfeksiyonlara karşı da savunmasız bırakabiliyor.

Bu bulaşıcılık, sürü bağışıklığı eşiğini çok yükseğe taşıyor. Basit bir hesapla, salgının kendi kendine sönmesi için nüfusun yaklaşık "1 eksi 1 bölü R0" kadarının bağışık olması gerekir. R0 12 ise bu oran yüzde 91,7, R0 18 ise yüzde 94,4 ediyor. Aşının da yüzde yüz koruma sağlamadığı düşünüldüğünde DSÖ, her toplulukta iki doz aşı kapsamının en az yüzde 95 olmasını hedefliyor. Kızamık, kızamıkçık ve kabakulak (KKK, İngilizcede MMR) aşısı tek dozda yaklaşık yüzde 93, iki dozda yaklaşık yüzde 97 koruma sağlıyor.

ABD bu çizginin altına düştü. CDC'nin anaokuluna başlayan çocuklar için tuttuğu verilere göre iki doz KKK kapsamı 2019–2020 öğretim yılında yüzde 95,2 iken 2025–2026'da yüzde 92,4'e geriledi. Aşı muafiyeti alan çocukların oranı yüzde 4,2 ile rekor kırdı. Ulusal ortalama da tabloyu tam yansıtmıyor. Eyaletler arasında kapsam Batı Virginia'daki yüzde 98,9'dan Idaho'daki yüzde 75,2'ye kadar değişiyor. Salgınlar da tam olarak aşı oranının düşük olduğu, birbirine sıkı bağlı topluluklarda patlıyor.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye, DSÖ Avrupa Bölgesi'nde yer alıyor ve buradaki tablo da parlak değil. DSÖ Avrupa Bölgesel Doğrulama Komisyonu'nun Eylül 2024'te 2023 verileriyle yaptığı değerlendirmede Türkiye, kızamığın yerleşik (endemik) olduğu dokuz ülke arasında sayıldı. Kızamıkçık ise Türkiye'de elimine edilmiş durumda.

Türkiye'nin DSÖ'ye bildirdiği kızamık vakası sayıları dalgalı bir seyir izliyor: 2019'da 2.904, 2022'de 103, 2023'te 5.088, 2024'te 1.582 ve 2025'te 228. 2026 için Sağlık Bakanlığı'nın açıkladığı resmî bir yıllık sayıya ulaşamadık. Basında meslek örgütlerine ve uzmanlara dayandırılan farklı rakamlar yer alıyor, ancak bunları resmî bir kaynaktan doğrulayamadık. Avrupa Bölgesi genelinde ise 2024, 150 bini aşan vakayla 1990'ların sonundan beri en kötü yıl olmuştu. Ön verilere göre 2025'te bölgedeki vakalar yaklaşık 34 bine, yani dörtte birine indi.

Aşılama tarafında DSÖ ve UNICEF'in Temmuz 2026'da yayımladığı ortak tahminler dikkat çekici bir düşüşe işaret ediyor. Türkiye'de kızamık içeren aşının birinci dozu 2023'te yüzde 95, 2024'te yüzde 94 iken 2025'te yüzde 92'ye indi. İkinci dozun kapsamı da 2024'teki yüzde 94'ten 2025'te yüzde 91'e geriledi. Yani Türkiye de, tıpkı ABD gibi, yüzde 95 eşiğinin altında kalmış durumda. Sağlık Bakanlığı'nın ulusal aşı takviminde KKK aşısı 12. ayın sonunda ve 48. ayda olmak üzere iki doz uygulanıyor ve ücretsiz.

Kendi ya da çocuklarınızın aşı durumundan emin değilseniz, aşı kayıtlarınızı aile hekiminizle birlikte gözden geçirmeniz yeterli. Özellikle yurt dışına seyahat edecekseniz bunu önceden yapmak iyi bir fikir.

Sırada ne var?

Komisyonun toplantısı kapalı yapılıyor ve sonuçları doğrudan kamuoyuna açıklanmıyor. Komisyon bulgularını ve önerilerini PAHO Direktörü Jarbas Barbosa'ya sunacak. Ülkenin sınıflandırmasını resmî olarak belirleyip ulusal makamlara bildirecek olan Barbosa. Bu nedenle kararın toplantının bitiminden birkaç gün sonra duyurulması bekleniyor. Komisyonun görüşmelerini anlatan ayrıntılı rapor ise daha sonra yayımlanacak.

Statü kaybedilirse ABD, bugün kıtada kızamığın yerleşik sayıldığı tek ülke olan Kanada'nın ardından ikinci ülke olacak. Geri kazanmak için en az 12 ay boyunca yerleşik bulaşın kesildiğini göstermesi gerekecek. Bu, salgınların sürdüğü ve yıl sonuna kadar vaka sayısının 7.000'i aşabileceğinin konuşulduğu bir ortamda kolay değil. ABD'nin bu kez statüsünü koruması da mümkün. Genetik veriler salgınların gerçekten ayrı girişlerden kaynaklandığını gösterirse komisyon farklı bir sonuca varabilir. Ama o durumda bile ülkenin iki yılda yaklaşık 7.500 vaka gördüğü, düzinelerce salgın yaşadığı ve aşılama oranının yıllardır gerilediği gerçeği değişmeyecek. Bu haberi PAHO kararı açıklandığında güncelleyeceğiz.

Kaynaklar: PAHO, "Measles and Rubella Elimination Regional Monitoring and Re-Verification Commission to hold sixth annual meeting in November" (14 Ekim 2026), "Measles elimination status in the United States and Mexico" (16 Ocak 2026), "Update on the review of measles elimination status" (2 Mart 2026) ve "PAHO calls for regional action as the Americas lose measles elimination status" (10 Kasım 2025); CDC, "Measles Cases and Outbreaks" (5 Kasım 2026 verisi) ve yıllık vaka tablosu; CDC SchoolVaxView anaokulu aşılama verileri (2025–26); Juntawong ve ark., "Whole-Genome Sequencing of Measles Virus from 2025 Outbreak, Texas, USA", Emerging Infectious Diseases 32(10), 2026; Teksas Sağlık Bakanlığı (DSHS), 18 Ağustos 2025; Scientific American (10 Kasım 2026); CIDRAP; Medical Daily/Reuters (11 Kasım 2026); NBC News (20 Ocak 2026); Guerra ve ark., Lancet Infectious Diseases 17(12), 2017; DSÖ Küresel Sağlık Gözlemevi ve DSÖ/UNICEF WUENIC 2025 tahminleri (Temmuz 2026); DSÖ Avrupa Bölgesel Doğrulama Komisyonu 13. toplantısı (Eylül 2024); UNICEF/DSÖ Avrupa (11 Şubat 2026); T.C. Sağlık Bakanlığı Ulusal Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi. Kapak fotoğrafı: Renklendirilmiş transmisyon elektron mikroskobu görüntüsünde bir kızamık virüsü parçacığı (kırmızı). Mikroskopi CDC, renklendirme NIAID / Wikimedia Commons, CC BY 2.0 (kırpıldı).