İçeriğe geç

2001'den beri bilim ve teknoloji haberleri, makaleler

Alüminyum–grafit pil 3 volta çıktı: Teflon–florür çatılı elektrolitle 35.000 çevrim tamamlandı

Kimya Haber 9 dk okuma
Alüminyum–grafit pil 3 volta çıktı: Teflon–florür çatılı elektrolitle 35.000 çevrim tamamlandı

Pekin'deki iki kurumdan araştırmacılar, alüminyum–grafit pillerin 2,5 voltluk tavanını sıvı elektroliti teflon ve alüminyum florür çatısına hapsederek 3 volta taşıdı. Laboratuvar hücreleri gram grafit başına 137 mAh'in üzerinde kapasite verdi ve 35.000'den fazla çevrimi tamamladı. Ancak elektrotlar çok ince, ortalama gerilim düşük ve ticari kullanım henüz uzak.

Lityuma alternatif arayan pil araştırmalarında alüminyum uzun süredir cazip bir aday: Yer kabuğunda en bol bulunan metal, ucuz, yanmaz elektrolitlerle çalışabiliyor. Ama alüminyum–grafit pillerin bilinen bir tavanı var. Kullandıkları özel tuz eriyiği elektrolit, yaklaşık 2,5 voltun üzerinde bozulmaya başlıyor ve pili bu gerilimin üstünde şarj etmek mümkün olmuyor. Pekin Bilim ve Teknoloji Üniversitesi (USTB) ile Pekin Teknoloji Enstitüsü'nden (BIT) bir ekip, bu tavanı 3,0 volta taşıdığını bildirdi. Nature Communications dergisinde 13 Kasım 2026'da yayımlanan çalışmada araştırmacılar, sıvı elektroliti teflon ve alüminyum florür tozundan oluşan katı bir çatıya hapsetti. Laboratuvar hücreleri 3 volta kadar şarj edildiğinde gram grafit başına 137 miliamper-saatin üzerinde kapasite verdi ve 35.000'den fazla şarj–boşalma çevrimini tamamladı. Sonuç dikkat çekici, ama düğme büyüklüğünde test hücrelerinden alınmış ve henüz ticari bir pile dönüşmekten uzak.

Alüminyum pil neden ilgi çekiyor?

Bugünkü telefon, bilgisayar ve elektrikli araç pillerinin neredeyse tamamı lityum-iyon. Lityum ise yer kabuğunda kütlece yaklaşık milyonda 20 oranında bulunuyor; alüminyumun payı yüzde 8,2, yani kabaca 4.000 kat fazla. Alüminyum zaten dünyanın her yerinde büyük ölçekte üretilen, geri dönüşüm zinciri kurulu bir metal. Alüminyum–grafit pillerde eksi kutup doğrudan alüminyum folyo, artı kutup ise grafit; ikisinin arasında da oda sıcaklığında sıvı halde duran bir "iyonik sıvı" (alüminyum klorür ile organik bir tuzun karışımı) yer alıyor. Bu sıvı uçucu değil ve kolay alev almıyor; lityum pillerdeki yanıcı organik çözücülerle karşılaştırıldığında güvenlik açısından önemli bir artı.

Pilin çalışma biçimi de alışılmışın dışında. Lityum pillerde artı yüklü lityum iyonları elektrotlar arasında gidip gelir. Alüminyum–grafit pilde ise şarj sırasında elektrolitteki eksi yüklü AlCl₄⁻ (tetrakloroalüminat) anyonları grafitin karbon katmanlarının arasına sızar, eksi kutupta da elektrolitten gelen alüminyum metal olarak birikir. Boşalmada bu süreç tersine döner.

İnfografik: solda alüminyum elektrot, ortada teflon lifleri ve alüminyum florür tanelerinden oluşan yarı katı elektrolit, sağda katmanları arasına yeşil anyonların girdiği grafit; altta beş elektrolitin dayanabildiği gerilimi gösteren çubuklar, klasik iyonik sıvıda yaklaşık 2,5 volttan yeni elektrolitte yaklaşık 3,0 volta
Alüminyum–grafit pilin çalışma ilkesi ve yeni elektrolitin gerilim penceresini adım adım nasıl genişlettiği. Değerler, makalenin açık erişimli hakem dosyasındaki karşılaştırmadan. İnfografik: bilimveteknoloji.com

Stanford'un "bir dakikada dolan pili"nden bugüne

Alan, 2015'te büyük bir sıçrama yaşadı. Stanford Üniversitesi'nden Hongjie Dai'nin ekibi Nature dergisinde, alüminyum anot ile üç boyutlu grafit köpük katodu birleştiren ve iyonik sıvıyla çalışan bir pil tanıttı. Hücre, 2 volta yakın boşalma platoları, gram başına yaklaşık 70 miliamper-saat kapasite ve yüzde 98 dolayında coulomb verimi gösteriyordu; yaklaşık bir dakikada şarj olabiliyor ve 7.500 çevrim boyunca kapasite kaybetmiyordu. Ekip, otuz yıllık araştırmanın düşük gerilim, katot dağılması ve 100 çevrimi bile bulmayan ömür gibi sorunlarla tıkandığını hatırlatıyordu. Dai'nin de yer aldığı Tayvanlı ve Amerikalı araştırmacılardan oluşan bir ekip 2017'de Nature Communications'ta doğal grafit pullarıyla kapasiteyi gram başına yaklaşık 110 miliamper-saate çıkardı.

Yeni makalenin yazışmadan sorumlu yazarı Shuqiang Jiao da alüminyum pil üzerine uzun süredir çalışan isimlerden; grubunun bu konudaki ilk yayınlarından biri 2015'te Chemical Communications'ta çıkmıştı. Ekibin önceki adımı ise 2024 sonunda ACS Central Science'ta yayımlanan, alüminyum florür çatılı katı elektrolit çalışmasıydı. Yeni makale bu çatıyı teflonla güçlendiriyor ve bir florlu çözücüyle birleştiriyor.

Sorun elektrolitte: Teflon ve florürle aşılan 2,5 voltluk tavan

Bir pilin depoladığı enerji, kapasitesiyle geriliminin çarpımına bağlı. Grafitin, anyonları daha yüksek gerilimlerde de kabul edebildiği başka pil türlerinden biliniyor. Yazarlara göre tavanı belirleyen grafit değil, elektrolit. Alüminyum klorürlü iyonik sıvılarda alüminyumun biriktirilmesi için gereken Al₂Cl₇⁻ anyonu, kimyacıların deyişiyle güçlü bir "Lewis asidi": Havadaki neme çok duyarlı ve yaklaşık 2,5 voltun üzerinde grafit yüzeyinde ayrışmaya başlıyor. Gerilim yükseldikçe AlCl₄⁻ anyonlarının da bozunması devreye giriyor. Sonuçta pil ya düşük gerilimde tutuluyor ya da hızla yıpranıyor.

Ekibin çözümü üç bileşenli. Birincisi, kütlece yüzde 70 alüminyum florür (AlF₃) ve yüzde 30 teflon (PTFE) tozunun karıştırılmasıyla elde edilen katı bir çatı. Teflon lifleri mekanik bir ağ kuruyor, alüminyum florür taneleri bu ağın içinde sabit kalıyor; iyonik sıvı da aradaki boşluklara hapsediliyor. Ortaya çıkan malzeme sıvı da değil tam katı da değil; yazarlar bunu "yarı katı hal elektroliti" olarak adlandırıyor. Hakemlere verdikleri yanıtta, teflonla alüminyum florür arasında kimyasal bağ bulunmadığını, çatının fiziksel bir karışım olduğunu açıkça belirtiyorlar.

İkinci bileşen alüminyum florürün kendisi. Raman ölçümlerinde AlCl₄⁻ ile Al₂Cl₇⁻ sinyallerinin oranı saf iyonik sıvıda 1,4 iken çatılı elektrolitte 18,7'ye çıktı; yani tepkin Al₂Cl₇⁻ sinyali kabaca 13 kat zayıfladı. Yazarlar bunu, alüminyum florür tanelerinin yüzeyinin anyonları bağlamadan, bir tür yüzey etkileşimiyle "sakinleştirmesi" olarak yorumluyor. Üçüncü bileşen ise TTE kısaltmasıyla bilinen florlu bir eter. Bu çözücü Al₂Cl₇⁻'in alüminyum klorür kısmıyla eşleşiyor ve grafitin yüzeyinde florca zengin, koruyucu ince bir ara katman oluşmasını sağlıyor.

Ekibin karşılaştırmalı ölçümleri her parçanın katkısını ayrı ayrı gösteriyor: Klasik iyonik sıvının dayanabildiği gerilim yaklaşık 2,5 volt. Yalnızca alüminyum florür eklenince 2,55, yalnızca TTE eklenince 2,75, yalnızca teflon–alüminyum florür çatısıyla 2,9 volta çıkıyor; hepsi birlikte kullanıldığında 3,0 volta ulaşıyor. Çatı, iyonların taşınmasına da yardım ediyor: Akımın anyonlarca taşınan payı (anyon taşınım sayısı) saf iyonik sıvıda 0,14 iken çatılı elektrolitte 0,83'e yükseldi. Röntgen tomografisi görüntüleri de grafit şarj sırasında şişip büzülürken sıvı kanallarının kesilmeden açık kaldığını gösteriyor.

Kareli kâğıt üzerinde duran gri, ince bir pirolitik grafit parçası ve onu katmanları boyunca ayırmak için yanına dayanmış jilet
Grafitin katmanlı yapısı: Yüksek yönelimli pirolitik grafit, jiletle kolayca ince tabakalara ayrılabiliyor. Alüminyum–grafit pilde anyonlar tam bu katmanların arasına giriyor. Çalışmada toz grafit elektrotların yanında pirolitik grafit folyolar da denendi. Fotoğraf: yellowcloud / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

137 miliamper-saat ve 35.000 çevrim: Rakamlar ne söylüyor?

Makalenin özetine göre alüminyum–grafit hücreler, gram grafit başına 5 amperlik çok yüksek bir akımla 3,0 volta kadar şarj edildiğinde 137 mAh/g'nin üzerinde kapasite verdi; aynı akımda 2,5 voltla sınırlanan şarjda bu değer 64 mAh/g'de kalıyordu. Bu hızda grafitin tamamen dolması kabaca bir buçuk dakika sürüyor (bizim hesabımız). Makalenin kaynak veri dosyasındaki eğrilerden yaptığımız hesaba göre, şarj sınırını 2,4 volttan 3,0 volta çıkarmak grafit başına geri alınan enerjiyi yaklaşık iki katına çıkarıyor.

Uzun ömür testi de aynı dosyada çevrim çevrim yer alıyor ve "35.000 çevrimde kararlı" ifadesinin ne anlama geldiğini görmek için bakmaya değer. Kapasite ilk bin çevrimde yükselip gram başına yaklaşık 131–132 mAh ile zirve yapıyor, sonra yavaş yavaş düşüyor; 35.000. çevrimde yaklaşık 65 mAh/g'ye, yani zirvenin yarısı dolayına iniyor. Şarjda verilen yükün boşalmada ne kadarının geri alındığını gösteren coulomb verimi ise ilk bin çevrimde ortalama yüzde 97,1, son bin çevrimde yüzde 99,8. Hücre ani bir çöküş yaşamadan çok uzun süre çalışıyor ama kapasitesinin yarısını yolda bırakıyor.

İnfografik: solda şarj sınırı 2,4, 2,6, 2,8 ve 3,0 volt olduğunda boşalma kapasitesinin 56, 79, 95 ve 109 mAh/g olduğunu gösteren çubuklar; sağda 35.000 çevrim boyunca kapasitenin yaklaşık 131'den 65 mAh/g'ye düştüğünü gösteren eğri
Şarj sınırının kapasiteye etkisi ve 35.000 çevrimlik dayanıklılık testi. Grafikler, makalenin kaynak veri dosyasındaki sayılardan yeniden çizildi; enerji değerleri yalnız grafit kütlesine göre bilimveteknoloji.com'un hesabıdır. İnfografik: bilimveteknoloji.com

Ekip güvenlik testlerini de raporladı. Yazarların karşılaştırma tablosuna göre elektrolit yanmıyor ve 250 °C'de sızıntı ya da alev görülmedi; poşet tipi hücreler 60–140 °C arasında ısıtıldı, dış kısa devre testinden sonra hücre gerilimini toparlayıp bir LED'i yeniden yaktı. Eksi 20 °C'de pirolitik grafitli hücreler gram başına yaklaşık 60 mAh kapasite verdi. Öte yandan 2,5 volta şarj edilip bekletilen pirolitik grafitli hücreler 24 saatte kapasitelerinin yaklaşık yüzde 11'ini kendi kendine kaybetti; bu, günlerce bekleyecek bir depolama için hâlâ yüksek bir oran.

Laboratuvardan sanayiye uzun bir yol

Sonuçları değerlendirirken birkaç önemli sınırı akılda tutmak gerekiyor. Birincisi, deneyler "Swagelok" denen vidalı laboratuvar test hücrelerinde yapıldı. Hakemlerden birinin ısrarıyla makaleye eklenen bilgiye göre elektrotlardaki grafit miktarı santimetrekare başına yalnızca 1,0–1,5 miligram. Karşılaştırma için, standart bir A4 fotokopi kâğıdı santimetrekare başına 8 miligram geliyor; yani grafit tabakası bir kâğıt yaprağının altıda birinden hafif. Bu kadar ince elektrotlarda yüksek hız ve uzun ömür elde etmek, kalın elektrotlu gerçek bir pile göre çok daha kolay. Gram başına verilen kapasite ve enerji değerleri de yalnızca grafiti hesaba katıyor; alüminyum, elektrolit, kap ve bağlantılar eklenince hücre düzeyindeki enerji yoğunluğu çok daha düşük olacak. Makalede hücre düzeyinde bir enerji yoğunluğu ya da maliyet tahmini bulunmuyor.

İkincisi, "3 volt" şarj sınırı; pil boşalırken bu gerilimi vermiyor. Kaynak verideki 3 voltluk eğriden hesapladığımız ortalama boşalma gerilimi yaklaşık 1,6 volt. Ticari lityum-iyon hücrelerin nominal gerilimi 3,2–3,7, sodyum-iyon hücrelerininki 3 volt dolayında. Üçüncüsü, 3 volt eşiği tamamen yeni değil. Makalenin açık erişimli hakem dosyasında anonim bir hakem, başka bir ekibin 2023'te çok daha basit bir jel elektrolitle 3 voltluk kararlılık penceresi bildirdiğini hatırlattı. Yazarlar yanıtında, o çalışmadaki pillerin yalnızca 2,45 volta kadar ve düşük akımla denendiğini, kendi katkılarının yüksek hızda ve uzun çevrimde 3 voltluk çalışmayı göstermek olduğunu savundu. Hakemlerin dördü de son aşamada yayımı destekledi. Makale hakkında yorum yapmış bağımsız bir uzman ya da kurumların yayımladığı bir basın bülteni bulamadık. Makale şimdilik "hızlandırılmış ön sürüm" olarak çevrim içi; tam metnin son hali sonradan yayımlanacak.

İnfografik: solda lityum-iyon 3,6, lityum demir fosfat 3,2, sodyum-iyon 3,0–3,1, kurşun-asit 2,1, 2015 alüminyum–grafit pili yaklaşık 2,0 ve yeni hücre için ortalama 1,56 volt ile 3,0 volt şarj sınırını gösteren çubuklar; sağda yer kabuğundaki paylar: alüminyum yüzde 8,23, sodyum yüzde 2,36, karbon yüzde 0,02, lityum yüzde 0,002
Gerilim ve hammadde bolluğu karşılaştırması. Ticari pillerin nominal gerilimleri genel kaynaklardan; yeni hücrenin ortalama boşalma gerilimi makalenin kaynak verisinden bilimveteknoloji.com'un hesabı. Yer kabuğu payları CRC Handbook of Chemistry and Physics'ten. İnfografik: bilimveteknoloji.com

Türkiye için ne anlama geliyor?

Alüminyum–grafit pil, gerilimi düşük olduğu için elektrikli otomobillerden çok, ağırlığın önemli olmadığı sabit enerji depolama için konuşuluyor: güneş ve rüzgâr santrallerinin ürettiği elektriği birkaç saatliğine saklayan konteyner tipi tesisler gibi. Bu alan Türkiye'nin de gündeminde. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar'ın Ekim 2024'te açıkladığı yol haritası, 2035'e kadar 120 bin megavatlık rüzgâr ve güneş kurulu gücünü hedefliyor. Bakan aynı sunumda yatırımcıların elindeki proje kapasitesinin yaklaşık 34 bin megavatının ağırlıklı olarak depolama yatırımları ile depolamalı rüzgâr ve güneş santrallerinden oluştuğunu söylemişti.

Hammadde tarafında Türkiye'nin birincil alüminyum üreten tek tesisi Konya'daki Eti Alüminyum. Şirketin kendi açıklamasına göre Seydişehir'deki entegre tesis yılda 550 bin ton boksit işleyip 260 bin ton alümina ve 160 bin ton döküm ürünü üretebiliyor ve ülkenin alüminyum ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılıyor. Yani Türkiye alüminyumunun büyük bölümünü ithal ediyor. Alüminyum pil teknolojisi bir gün olgunlaşırsa, lityuma göre çok daha bol bir metale dayanması bu tabloyu değiştirmeyecek ama tedarik riskini azaltabilecek bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Şimdilik bu, uzak bir ihtimal.

Mavi gökyüzü altında yüksek bir baca, beton fabrika binaları ve önünde park etmiş araçlarla Seydişehir alüminyum tesisi, 1983
Seydişehir'deki alüminyum tesisi, 15 Eylül 1983. Tesis bugün Türkiye'nin tek birincil alüminyum üreticisi olan Eti Alüminyum'a ait. Fotoğraf: Volker Höhfeld / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Sırada ne var?

Yazarların bu çalışmayla gösterdiği şey, alüminyum–grafit pildeki gerilim tavanının grafitten değil elektrolitten kaynaklandığı ve elektrolitin kimyası değiştirilerek yukarı itilebileceği. Pratik bir pile giden yolda ise yanıt bekleyen sorular çok: Kalın, ağır yüklü grafit elektrotlarda aynı hız ve ömür korunabilecek mi? Kapasitenin yarısının kaybolduğu uzun testteki yıpranma nereden kaynaklanıyor? Kendi kendine boşalma azaltılabilecek mi? Neme çok duyarlı alüminyum klorürlü elektrolit büyük ölçekte ucuza ve güvenle üretilebilecek mi? Ve ortalama gerilim yükseltilebilecek mi? Bu soruların yanıtı gelene kadar 3 voltluk alüminyum pil, lityum ve sodyum pillerin rakibi değil, laboratuvarda umut veren bir yol olarak kalıyor.

Kaynaklar: Guo K., Huang Z., Wang W., Song W.-L., Jiao S., "Anion manipulation for breaking through 3.0 V of aluminium–graphite batteries", Nature Communications (13 Kasım 2026, hızlandırılmış ön sürüm), DOI 10.1038/s41467-026-79156-7, ile Ek Bilgiler, kaynak veri dosyası ve hakem dosyası; Lin M.-C. ve ark., Nature 520:324 (2015); Wang D.-Y. ve ark., Nature Communications 8:14283 (2017); Sun H. ve ark., Chemical Communications 51:11892 (2015); Guo K. ve ark., ACS Central Science 11:239 (2025); Zhang ve ark., Journal of Power Sources 575:233110 (2023); CRC Handbook of Chemistry and Physics, 97. baskı; Eti Alüminyum kurumsal sitesi (erişim 16 Kasım 2026); Habertürk, Bakan Bayraktar'ın 2035 yol haritası haberi (21 Ekim 2024). Ortalama boşalma gerilimi, enerji, şarj süresi ve çevrim ortalamaları bilimveteknoloji.com'un makalenin kaynak verisinden yaptığı hesaplardır.

Kapak fotoğrafı: İsviçre'de Cenevre Gölü kıyısındaki St-Saphorin'den geçen, alüminyum külçe taşıyan yük treni, 18 Mart 2010. NAC / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 (kırpıldı).

Paylaş

Benzer Haberler

Tüm haberler
Kimya

Elektrik

Elektrik nedir? Elektrik yükü, akım (amper), potansiyel fark (volt), güç (watt) ve elektrik enerjisi kavramlarını anlaşılır bir dille…

MakaleArşiv
Astronomi

Evren

Evren ve yapısı hakkında merak ettiğiniz herşeyi bulabileceğiniz bir makale. Evrenin yaşı ve çapı gibi evren hakkında bir çok bilgiyi sizin…

MakaleArşiv
Astronomi

Güneş Sistemi

Güneş sistemi'nin yapısı ve özellikleri hakkında ayrıntılı bir makale hazırladık. Güneş sisteminde bulunana gezegenler, gök taşları ve…

MakaleArşiv