Kongo'daki Ebola salgını 11 bin vakayı aştı: Telefon verisi salgının ilk haftalarını aydınlattı

Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde (KDC) Mayıs ortasında ilan edilen Ebola salgını, altı ayda Bundibugyo virüsünün bilinen en büyük salgınına dönüştü. Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi'nin (ECDC) 13 Kasım 2026 tarihli güncellemesine göre ülkede 11.197 doğrulanmış vaka ve 5.471 ölüm kayıtlı. Science dergisinde 12 Kasım'da yayımlanan bir çalışma ise salgının neden bu kadar hızlı büyüdüğüne dair önemli bir ipucu veriyor: test kayıtlarını anonim cep telefonu hareket verileriyle birleştiren araştırmacılar, virüsün daha alarm verilmeden insanların günlük yolculuklarıyla bölgeye yayıldığını gösterdi. Bundibugyo için onaylı bir aşı ya da ilaç olmaması, salgını yalnızca Kongo için değil, küresel halk sağlığı için de sınav hâline getiriyor.

Bundibugyo, bildiğimiz Ebola'dan neden farklı?

"Ebola" tek bir virüsün değil, aynı aileden birkaç virüs türünün yol açtığı ağır bir hastalığın adı. En çok bilinen tür, 2014–2016'da Batı Afrika'da 28 binden fazla kişiyi enfekte eden Zaire virüsü. Bundibugyo ise ilk kez 2007'de Uganda'nın aynı adlı ilçesinde tanımlandı. O salgında 131, 2012'de Kongo'nun Isiro kentindeki ikinci salgında ise 62 vaka görülmüştü. Bugünkü salgın, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) kayıtlarındaki bu iki Bundibugyo salgınının toplamından yaklaşık 58 kat büyük.

Asıl fark tıbbi araçlarda. Zaire türüne karşı 2019'dan beri lisanslı bir aşı (Ervebo) ve 2018–2020 Kongo salgınında etkinliği kanıtlanmış antikor tedavileri var. Bu ürünler Zaire virüsünü hedeflediği için Bundibugyo'ya karşı korumaları kanıtlanmış değil. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), salgını 17 Mayıs'ta "uluslararası önemi olan halk sağlığı acil durumu" ilan ederken de Bundibugyo'ya özgü onaylı bir aşı ya da tedavi bulunmadığını vurguladı. Ölüm oranı da yüksek: geçmiş Bundibugyo salgınlarında yaklaşık yüzde 30–50 olan oran, bugünkü verilerde doğrulanmış vakaların yüzde 49'u düzeyinde.

Alarm çalmadan önceki haftalar

Kongo Sağlık Bakanlığı salgını 15 Mayıs'ta, kuzeydoğudaki Ituri ilinden bir hastanın laboratuvar sonucu doğrulanınca ilan etti. Ancak Nature'ın haberine göre bu hastada belirtiler 25 Nisan gibi erken bir tarihte başlamıştı ve ilan günlerinde Mongbwalu, Rwampara, Bunia ve Nyankunde'nin yanı sıra Kuzey Kivu'daki Butembo, Katwa ve Goma'dan da şüpheli vakalar geliyordu. Yani virüs, kimse adını koymadan haftalardır dolaşıyordu.

Yeni Science çalışması tam olarak bu kör dönemi yeniden kurmaya çalışıyor. Kinşasa'daki Ulusal Biyomedikal Araştırma Enstitüsü (INRB) ve Ulusal Halk Sağlığı Enstitüsü'nün (INSP) öncülük ettiği 52 kişilik ekipte DSÖ, Imperial College London, Oxford Üniversitesi, Pasteur Enstitüsü ve telefon verileriyle nüfus hareketlerini haritalayan Flowminder vakfından araştırmacılar var. Yazarlar arasında, 1976'daki ilk Ebola salgınını inceleyen bilim insanlarından Jean-Jacques Muyembe-Tamfum da bulunuyor.

Ekip, ayrıntılı vaka ve test kayıtlarını, kişisel bilgilerden arındırılmış cep telefonu hareket verileriyle eşleştirdi. Sonuç net: 10 Mayıs ile 1 Haziran arasında vaka bildiren sağlık bölgesi sayısı 12, daha küçük birimler olan sağlık alanı sayısı ise 49 arttı ve bu genişlemenin başlıca sürükleyicisi insan hareketiydi. Salgının ilk evresinde vaka sayısı yaklaşık 10 günde bir ikiye katlanıyordu. Nature'ın aktardığına göre 24 Nisan–24 Mayıs arasında Mongbwalu, Bunia ve Rwampara'dan çıkan yolculuklar, 1 Haziran'a kadar hangi sağlık bölgelerinde vaka görüleceğini önceden kestirebiliyordu. Risk en çok ilk odakların hemen çevresindeydi, ama 150–200 kilometre uzakta, yani kabaca Ankara ile Kırşehir arası kadar mesafede yeniden yükseliyordu. Çalışmanın yazarlarından epidemiyolog Pierre Akilimali, bunun insanların bilinen güzergâhlar boyunca büyük kasaba ve kentlere gitmesiyle açıklandığını anlatıyor. Kamerun'daki bağımsız halk sağlığı danışmanı Tambe Akem de bulguların salgının başından beri sezilen tabloyu güçlendirdiğini söylüyor.

Peki gözetim neden bu kadar geç kaldı? Nature bunu gözetim hatalarına, test eksiklerine ve fon kesintilerine bağlıyor. DSÖ'nün acil durum açıklaması da zemini anlatıyor: Ituri'de silahlı çatışmalar ve insani kriz, yüksek nüfus hareketliliği, kalabalık bir kentsel odak ve çok sayıda kayıt dışı sağlık kuruluşu. İlanın ertesi günü, 16 Mayıs itibarıyla yalnız 8 doğrulanmış vaka varken 246 şüpheli vaka ve 80 şüpheli ölüm bildiriliyordu; en az dört sağlık çalışanı da hayatını kaybetmişti. DSÖ, salgının görünenden çok daha büyük olabileceği uyarısını o gün yaptı.

Sorun sonraki aylarda da sürdü. DSÖ'nün 8 Ekim raporuna göre önceki iki haftadaki 372 ölümün 264'ü tedavi merkezlerinde değil, evlerde ve toplulukta gerçekleşti. Bu da hastaların geç tespit edildiğine ve bakıma geç ulaştığına işaret ediyor. Temaslı takibi de yüzde 85 hedefinin altında, yüzde 80 dolayında seyrediyor.

Altı ayda 11 bin vaka

Vaka sayısı 10 Haziran'da 676, 1 Temmuz'da 1.460'tı. Temmuz sonunda 3.605'e ulaşan salgın, DSÖ'nün 1 Ağustos raporuyla 3.317 doğrulanmış vakalık 2018–2020 salgınını geçerek Kongo tarihinin en büyük Ebola salgını oldu. Ekim sonunda 10 bin eşiği aşıldı. Bugün 26 ilin 8'inde ve 178 sağlık bölgesinin 68'inde vaka görülmüş durumda. Yükün büyük kısmı Ituri'de (7.765 vaka, 3.667 ölüm). Onu 2.802 vaka ve 1.547 ölümle Kuzey Kivu izliyor. DSÖ'nün Ekim raporlarına göre bazı bölgelerde bulaşma yavaşlarken başka bölgelerde hâlâ artıyor.

Virüs sınırları da aştı. Uganda'da 20 vaka ve 2 ölüm görüldü. Ülke, salgının bittiğini 28 Temmuz'da ilan etti. Kenya'da 6 Ekim'de Kongo'dan Uganda üzerinden gelen bir hastayla başlayan zincirde, aralarında dört sağlık çalışanının da bulunduğu 9 kişi enfekte oldu ve 2 kişi öldü. Son vaka 20 Ekim'de görüldü, 11 Kasım itibarıyla tüm temaslılar 21 günlük gözlemi tamamladı. Nijerya'da Uganda'dan gelen bir kadında Ekim'de doğrulanan vaka ise tedavi için İsviçre'ye nakledildi. Avrupa Birliği'ne bugüne kadar sağlık ya da insani yardım çalışanı dört hasta tahliye edildi ya da hastalık orada tanındı: ikisi Almanya, biri Hollanda, biri Fransa. Birleşik Krallık da 5 Kasım'da Kongo'da çalışırken enfekte olan bir sağlık çalışanını ülkesine getirdi.

Nasıl bulaşıyor, belirtileri neler?

DSÖ'ye göre virüsün doğal konağı büyük olasılıkla meyve yarasaları. İnsana ilk geçiş, enfekte yaban hayvanlarının kanı ve vücut sıvılarıyla yakın temas yoluyla oluyor. Sonrasında bulaşma insandan insana, hastanın kanı, salgıları ve diğer vücut sıvılarıyla ya da bunlarla kirlenmiş yüzey ve eşyalarla doğrudan temasla gerçekleşiyor. Salgını büyüten iki etken, sağlık kuruluşlarındaki yetersiz enfeksiyon kontrolü ve güvenli olmayan cenaze uygulamaları. Önemli bir ayrıntı: hastalar belirtiler başlamadan bulaştırıcı değil. Kuluçka süresi 2 ila 21 gün.

İlk belirtiler ateş, halsizlik, kas ağrısı, baş ağrısı ve boğaz ağrısı. Bunlar sıtma gibi bölgede yaygın ateşli hastalıklarla kolayca karışabiliyor. Bu da erken teşhisi zorlaştırıyor. İlerleyen evrede kusma ve ishal gibi sindirim sistemi belirtileri, organ işlev bozuklukları ve bazı hastalarda kanamalar görülüyor. Sağlık çalışanları en riskli gruplardan. DSÖ'nün Temmuz sonu verilerine göre Kongo'da 151 sağlık çalışanı enfekte olmuş, 44'ü hayatını kaybetmişti.

Aşı ve ilaç yarışı

Onaylı ürün olmadığı için tüm adaylar klinik denemelerle sınanıyor. DSÖ'nün koordine ettiği PARTNERS tedavi denemesi, 2 Temmuz'da Ituri'deki bir tedavi merkezinde ilk hastasını aldı. Denemede deneysel antikor MBP134 tek başına ve antiviral ilaç remdesivir ile birlikte değerlendiriliyor. Aşı tarafında, Oxford Üniversitesi'nin geliştirdiği ChAdOx1 BDBV adayı 24 Temmuz'da Oxford'da ilk gönüllüye uygulandı. Bu, 18–55 yaş arası 50 sağlıklı yetişkinle güvenliği ve bağışıklık yanıtını ölçen bir Faz 1 çalışma. Aynı aşının Uganda'daki Faz 1 çalışmasında ilk gönüllüler 6 Ekim'de Masaka'da aşılandı. DSÖ'nün danışma gruplarının Mayıs sonunda öncelik verdiği adaylar arasında, tek doz olarak tasarlanan ve IAVI'nin geliştirdiği bir rVSV tabanlı aşı da var. Ancak bu adayın denemeye hazır hâle gelmesinin aylar süreceği öngörülüyordu.

Türkiye için risk ne?

Bu haber hazırlanırken T.C. Sağlık Bakanlığı'nın bu salgına özel bir risk değerlendirmesine ya da seyahat uyarısına ulaşamadık. Uluslararası kurumların değerlendirmesi ise açık. DSÖ, riski Kongo için "çok yüksek", kara sınırı komşuları için "yüksek", Afrika'nın geri kalanı ve küresel düzey için "düşük" olarak tanımlıyor. ECDC'ye göre Avrupa'da yaşayan insanlar için enfeksiyon olasılığı "çok düşük", salgın bölgesinde yaşayan ya da oraya giden Avrupalılar için ise "düşük". DSÖ ülkelere sınır kapatmamalarını ve seyahat yasağı koymamalarını öneriyor. Gerekçe, bu tür kısıtlamaların insanları denetimsiz geçişlere yöneltmesi.

Bulaşma yalnız hasta kişilerin vücut sıvılarıyla doğrudan temasla olduğu için virüs havadan yayılan solunum yolu hastalıkları gibi davranmıyor. Salgın bölgesine giden ya da oradan dönenler için genel öneriler basit: hasta kişilere, cenazelere ve yaban hayvanı etine temastan kaçınmak, dönüşten sonraki 21 gün içinde ateş yükselirse sağlık kuruluşuna başvurup seyahat geçmişini söylemek.

Sırada ne var?

Bir Ebola salgınının bittiğinin ilan edilebilmesi için son vakadan sonra 42 gün, yani iki kuluçka süresi boyunca yeni vaka çıkmaması gerekiyor. Uganda ve Kenya bu çizgiye ulaştı ya da yaklaştı. Kongo'da ise günlük vakalar sürüyor. Önümüzdeki aylarda en çok beklenen şey, PARTNERS denemesinden ve aşı çalışmalarından gelecek ilk sonuçlar. Bunlar olumlu çıkarsa, Bundibugyo ilk kez özel olarak geliştirilmiş araçlarla karşılanabilir.

Science çalışmasının dersi ise daha geniş. Çalışma, telefon verisiyle izlenen nüfus hareketlerinin bir salgının nereye sıçrayacağına dair vakalar ortaya çıkmadan önce ipucu verebildiğini gösteriyor. Bu da test, temaslı takibi ve aşı denemelerinin nereye yoğunlaştırılacağına karar vermeyi kolaylaştırabilir. Ama bu araç, sahada çalışan bir gözetim sistemi olmadan işe yaramıyor. Bu salgında ilk hasta ile ilk alarm arasında geçen yaklaşık üç hafta, binlerce vakanın tohumunun atıldığı dönem oldu.

Kaynaklar: Ebengo D.M., Akilimali P., Bishola Tshitenge T. ve ark., "Early epidemiological and spatial assessment of the Bundibugyo virus outbreak 2026", Science (12 Kasım 2026), DOI 10.1126/science.aej4586; Nature, "Record-breaking Ebola outbreak: phone data reconstruct first weeks of spread" (Mohana Basu, 12 Kasım 2026); ECDC, Ebola disease outbreak caused by Bundibugyo virus – Multi-country – 2026, güncellemeler (27 Ekim–13 Kasım 2026) ve risk değerlendirmesi; DSÖ, uluslararası acil durum açıklaması (17 Mayıs 2026) ve Disease Outbreak News raporları (13 Haziran, 3 Temmuz, 1 Ağustos, 25 Eylül, 8 Ekim 2026); DSÖ, PARTNERS tedavi denemesi duyurusu (2 Temmuz 2026); Oxford Üniversitesi, ChAdOx1 BDBV aşı denemesi duyuruları (24 Temmuz ve 7 Ekim 2026); ABD CDC, History of Ebola Disease Outbreaks. Kapak fotoğrafı: İplik biçimli bir Ebola virüsü parçacığının geçirimli elektron mikroskobu görüntüsü (arşiv görüntüsü; bu salgından değil). Cynthia Goldsmith / CDC Public Health Image Library #1832, Wikimedia Commons, kamu malı (kırpıldı).