Hubble alçalıyor: NASA, teleskobu kurtarmak için özel şirketlerden fikir istedi

Uzay astronomisinin simgesi Hubble Uzay Teleskobu, 36 yıldır dolandığı yörüngede yavaş ama durdurulamaz biçimde alçalıyor. NASA, 29 Ekim 2026'da yayımladığı bir bilgi talebiyle (Request for Information, RFI) ticari uzay şirketlerine üç soru yöneltti: Hubble'ı bir araçla yakalayıp daha yüksek bir yörüngeye taşıyabilir misiniz, yörüngede bakımını yapıp onu güçlendirebilir misiniz, ya da görevi bittiğinde güvenle okyanusa indirebilir misiniz? Ajansın hesabına göre müdahale olmazsa teleskop 2033–2034 civarında atmosfere girecek ve bir kurtarma görevinin en geç 2032'de yapılması gerekiyor. Tartışmayı alevlendiren ise duyurudan altı gün sonra yaşananlar oldu: NASA'nın yaklaşık 22 yıldır yörüngede olan Swift gözlemevi, kurtarılması için başlatılan ticari görev başarısız olduktan sonra 4 Kasım'da Endonezya'nın Sumatra adası üzerinde atmosfere girip yandı.

NASA tam olarak ne istiyor?

Önce önemli bir ayrım: Bilgi talebi bir ihale ya da onaylanmış bir görev değil. NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nin ABD kamu alımları sitesi SAM.gov'da 80GSFC27RFIHSTS numarasıyla yayımladığı duyuru, açıkça teklif istenmediğini, verilecek yanıtların planlama amacıyla toplandığını ve hükümetin hiçbir taahhüt altına girmediğini vurguluyor. Ajans, şirketlerin bugünkü ve yakın gelecekteki yeteneklerini görmek istiyor.

Duyuruda üç seçenek sıralanıyor. Birincisi, Hubble'ı yakalayıp en az 600 kilometre yüksekliğe çıkaracak bir servis aracı geliştirmek. İkincisi, teleskobun performansını artıracak ve yaşlanmaya karşı dayanıklılığını yükseltecek bir yörüngede bakım görevi. Üçüncüsü ise Hubble'ı kontrollü biçimde atmosfere sokacak bir bertaraf görevi. Her durumda şart aynı: Görev teleskoba zarar vermemeli. NASA teknik bilgi ve uzman desteği sağlayacak; fırlatma aracından servis aracının işletilmesine kadar geri kalan her şeyi şirketin üstlenmesi bekleniyor. Yanıtlar için son tarih 30 Kasım 2026, saat 23.00 (TSİ).

NASA Yöneticisi Jared Isaacman açıklamasında, Hubble'ın önünde hâlâ önemli bilimsel işler olduğunu, yörüngedeki bir varlığın ömrünü uygun maliyetle uzatmanın yolları varsa bunları araştırmanın vergi mükelleflerine ve bilim camiasına karşı bir borç olduğunu söyledi. NASA Bilim Görevleri Müdürlüğü'nün başındaki Nicky Fox ise Hubble'ı ulusal bir simge olarak tanımladı; ticari sektörün son yıllarda uydu yakalama ve yörüngede bakım konusunda hızla geliştiğini, bu nedenle Hubble'ın ardılı olacak büyük görev hazırlanırken teleskobu yükseltme olanaklarını geniş biçimde incelemek istediklerini belirtti.

Hubble neden alçalıyor?

Alçak Dünya yörüngesindeki her uydu gibi Hubble da atmosferin en üst katmanlarındaki seyrek gazın sürtünmesiyle sürekli enerji kaybediyor. Teleskobun kendi itki sistemi olmadığı için bu kaybı telafi edemiyor; yükseklik yıllar içinde azalıyor. Bu etki Güneş'in etkinliğine bağlı: Güneş etkin dönemlerinde üst atmosferi ısıtıp şişirdikçe sürtünme artıyor. Son yıllardaki güçlü Güneş etkinliği hem Hubble'ın hem de Swift'in beklenenden hızlı alçalmasının başlıca nedeni.

Rakamlar bu hızlanmayı açıkça gösteriyor. NASA 2022'de Hubble'ın yaklaşık 540 kilometrede dolandığını belirtiyordu. Teleskobun 8 Kasım 2026 tarihli yörünge verilerinden yaptığımız hesaba göre bugünkü ortalama yüksekliği yaklaşık 470 kilometre; yani kabaca İstanbul–Ankara karayolu kadar bir mesafe. Haziran 2024'te NASA yetkilileri teleskobun en az 2035'e kadar yörüngede kalacağını söylüyordu. Bilgi talebinde yer alan Temmuz 2026 tarihli ömür analizi ise çok daha karamsar: Hubble'ın Eylül 2032'ye kadar atmosfere girme olasılığı yüzde 10, Aralık 2033'e kadar yüzde 50. Bir şehir otobüsü boyunda (yaklaşık 13 metre) ve 12,2 ton ağırlığındaki teleskop, hiçbir şey yapılmazsa kontrolsüz biçimde atmosfere girecek. Hedeflenen 600 kilometre ise bugünkü yükseklikten yaklaşık 130 kilometre daha yukarısı.

Uzayda tamir edilmek için tasarlanan teleskop

Hubble, 24 Nisan 1990'da Discovery mekiğiyle fırlatıldı ve ertesi gün yörüngeye bırakıldı. Kısa süre sonra ana aynasındaki bir şekil hatasının görüntüleri bulanıklaştırdığı anlaşıldı. Ancak teleskop, astronotların yörüngede onarabileceği ilk uzay gözlemevi olarak tasarlanmıştı. Aralık 1993'teki ilk servis görevinde Endeavour mekiğinin astronotları düzeltici optikler takarak sorunu giderdi. Bunu 1997, 1999 ve 2002'deki görevler izledi; yeni bilim aletleri, jiroskoplar ve güneş panelleri takıldı.

Beşinci ve son görev, Mayıs 2009'da Atlantis mekiğiyle yapılan STS-125 oldu. Astronotlar altı jiroskobun tamamını yeniledi, iki yeni bilim aleti taktı ve teleskobun arka bölmesine geleceği düşünerek bir parça ekledi: yumuşak yakalama mekanizması (Soft Capture Mechanism). Halka biçimindeki bu düzenek, ileride gönderilecek bir aracın Hubble'a güvenle kenetlenmesini ve teleskobu kontrollü biçimde atmosfere indirecek bir itki modülünün bağlanmasını sağlamak için tasarlandı. Mekik filosu 2011'de emekliye ayrıldığından bu yana Hubble'a ulaşan hiçbir araç olmadı; bugünkü tartışmanın teknik dayanağı büyük ölçüde bu halka.

2022'deki teklif, 2024'teki ret

Hubble'ı yükseltme fikri yeni değil. NASA ile SpaceX, 22 Eylül 2022'de imzaladıkları ücretsiz bir anlaşmayla, Hubble'ı Dragon kapsülüyle daha yüksek bir yörüngeye itme olasılığını incelemeye başladı. Fikrin arkasında, o dönem özel astronot olan ve Polaris Programı'nı yöneten Jared Isaacman vardı; yani bugün bilgi talebini imzalayan NASA Yöneticisi'nin kendisi. NASA aynı yılın aralık ayında diğer şirketlere de kapıyı açan bir bilgi talebi yayımladı.

Ancak Haziran 2024'te NASA yükseltme görevine şimdilik girişmeyeceğini açıkladı. Ajansın astrofizik direktörü Mark Clampin'in basına aktardığına göre gerekçe, teknik zorluklar ve bir kaza durumunda bilimsel gözlemlerin erkenden kaybedilmesi riskiydi; ajans, uzun vadeli kazancın bu kısa vadeli riski karşılayıp karşılamadığını değerlendirmek için daha fazla çalışma gerektiğini belirtti. Aynı günlerde Hubble başka bir sorunla boğuşuyordu: 2009'da takılan altı jiroskoptan yalnızca üçü çalışıyordu ve biri sürekli hatalı ölçüm verip teleskobu güvenli moda sokuyordu. NASA, 20 yıldan uzun süre önce hazırlanmış bir planı devreye aldı ve Hubble 14 Haziran 2024'ten bu yana tek jiroskopla gözlem yapıyor. Bu modda teleskop hedefe daha yavaş dönüyor ve Mars'tan yakın, hızlı hareket eden cisimleri izleyemiyor; ancak gözlemlerin büyük çoğunluğu etkilenmiyor.

Swift: Gözler önünde kaybedilen gözlemevi

Hubble'ın geleceğine dair kaygıyı somutlaştıran, Swift'in hikâyesi oldu. Evrenin en güçlü patlamaları olan gama ışını patlamalarını incelemek için 2004'te fırlatılan ve yalnızca iki yıl çalışması planlanan Swift, Güneş etkinliği yüzünden hızla alçalmaya başlayınca NASA cesur bir karar aldı. 24 Eylül 2025'te Arizonalı Katalyst Space şirketine, bir robot aracıyla Swift'i yakalayıp yükseltmesi için 30 milyon dolarlık sözleşme verdi. Hizmet için tasarlanmamış bir devlet uydusunun ticari bir robotla yakalanması bir ilk olacaktı.

Katalyst'in LINK aracı 3 Temmuz 2026'da Marshall Adaları'ndaki Kwajalein Mercan Adası'ndan, bir uçaktan bırakılan Pegasus XL roketiyle fırlatıldı. Ne var ki araç yörüngede istenmeyen bir dönüş hareketine girdi; mühendisler dönüşü saniyede yaklaşık 9 dereceden 4 derecenin altına indirmeyi başarsa da yönelim denetimi sorunu çözülemedi. NASA ve Katalyst, 19 Ağustos'ta LINK'in Swift'i yakalayıp yükseltmeyeceğini açıkladı. Swift bilimsel gözlemlerine döndü, ama sürtünme acımasızdı: 20 Ekim'de 275 kilometreye inen gözlemevi güvenli moda geçti ve ekip görevi sonlandırdı. ABD Uzay Kuvvetleri'nin doğruladığına göre Swift, 4 Kasım 2026, saat 15.39 (TSİ)'de Kuzey Sumatra üzerinde atmosfere girdi. NASA, aracın büyük bölümünün yanmasını beklediğini ama bazı parçaların yere ulaşmış olabileceğini belirtti.

Swift deneyimi iki ders veriyor: Ticari yakalama teknolojisi henüz olgunlaşmadı ve Güneş etkinliği takvimi beklenenden hızlı daraltabiliyor. Hubble için bulunan 2032 sınırı kâğıt üzerinde uzak görünse de bir aracı tasarlamak, test etmek ve fırlatmak yıllar alabiliyor.

Türkiye'den Hubble görülebilir mi?

Hubble, ekvatora yaklaşık 28,5 derece eğik bir yörüngede dolanıyor; bu yüzden hiçbir zaman Türkiye'nin tam üzerinden geçmiyor. Ancak yüksekliği sayesinde ufkun üzerinde görünebildiği bölge çok daha geniş. Yaptığımız geometrik hesaba göre teleskop, uygun geçişlerde Türkiye'den güney ufkunun üzerinde alçakta görülebiliyor: En yüksek noktası İstanbul'dan yaklaşık 12, Ankara'dan 14, Antalya'dan 22 derece. Gün batımından sonra ya da gün doğumundan önce Güneş ışığını yansıttığında sabit hızla ilerleyen bir yıldız gibi seçilebiliyor; geçiş saatleri uydu izleme sitelerinden öğrenilebilir. Teleskop alçaldıkça bu bölge daralacak.

Sırada ne var?

Şirketlerin yanıtları 30 Kasım'a kadar toplanacak. NASA duyuruda, gelen bilgileri gerekirse bir teklif çağrısını (RFP) son haline getirmek için kullanacağını belirtiyor; yani gerçek bir görev için ikinci bir adım gerekiyor. Böyle bir görevin bütçesi ve kimin ödeyeceği ise henüz belli değil. Seçenekler arasında kontrollü düşüşün de bulunması, NASA'nın kurtarma olmazsa bile Hubble'ı kontrolsüz bırakmak istemediğini gösteriyor.

Bilimsel gerekçe güçlü. Bilgi talebine göre Hubble'ın gözlem süresine başvurular verilebilecek sürenin yedi katını aşıyor ve teleskopla her yıl binden fazla bilimsel makale yayımlanıyor. Bugüne kadar 1,7 milyondan fazla gözlem yapıldı, Hubble verilerine dayanan hakemli makale sayısı 23 bini geçti. NASA, Hubble'ın morötesi ve görünür ışıktaki yeteneklerini benzersiz olarak niteliyor: James Webb Uzay Teleskobu da, 30 Ağustos 2026'da fırlatılan ve yaklaşık 1,6 milyon kilometrelik yolculuğuyla gözlem noktasına ilerleyen Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu da ağırlıkla kızılötesinde çalışıyor; iki teleskop Hubble'ı tamamlıyor ama yerini tutmuyor. NASA'ya göre bu yetenekleri devralabilecek Yaşanabilir Dünyalar Gözlemevi'nin (Habitable Worlds Observatory) 2040'tan önce hazır olması beklenmiyor.

Hubble, evrenin genişleme hızını ölçmekten derin uzay fotoğraflarına kadar astronominin son 36 yılına damgasını vurdu. Şimdi önünde iki yol var: Ya özel sektörün yeni yakalama ve bakım araçları onu bir süre daha yaşatacak ya da teleskop, yıllarca hizmet ettiği gökyüzünden güvenli bir şekilde uğurlanacak. Swift'in kaybı, bu kararın ertelenmeye pek gelmediğini gösterdi. NASA'nın önümüzdeki aylarda vereceği karar, yalnızca Hubble'ın değil, yörüngedeki bakım ve kurtarma işinin de geleceğini belirleyecek.

Kaynaklar: NASA, "NASA Explores Potential Commercial Servicing for Hubble Telescope" (science.nasa.gov, 30 Ekim 2026; ScienceDaily yeniden yayını, 4 Kasım 2026); NASA Goddard, SAM.gov bilgi talebi 80GSFC27RFIHSTS "Hubble Space Telescope (HST) Servicing" (29 Ekim 2026); NASA Swift blogu, "NASA's Swift Mission Ends Ahead of Re-Entry" (23 Ekim 2026) ve "NASA's Swift Observatory Re-Entered Atmosphere" (4 Kasım 2026); NASA, "NASA Awards Company to Attempt Swift Spacecraft Orbit Boost" (24 Eylül 2025), "NASA Updates Next Steps for Commercial Swift Boost Mission" (19 Ağustos 2026) ve Swift blogu (3 ve 31 Temmuz 2026); NASA, "NASA, SpaceX to Study Hubble Telescope Reboost Possibility" (2022); NASA, "NASA to Change How It Points Hubble Space Telescope" (4 Haziran 2024) ve "NASA's Hubble Restarts Science in New Pointing Mode" (14 Haziran 2024); Spaceflight Now, 5 Haziran 2024; NASA Hubble servis görevleri, SM4 mühendislik bileşenleri ve "Hubble by the Numbers" sayfaları; NASA, Roman fırlatma bülteni (30 Ağustos 2026); CelesTrak, Hubble (NORAD 20580) yörünge verisi, 8 Kasım 2026. Kapak fotoğrafı: STS-125 görevinin sonunda, 19 Mayıs 2009'da Atlantis mekiğinden ayrılan Hubble Uzay Teleskobu ve altında Dünya'nın atmosferi. Fotoğraf: NASA (S125-E-012036), kamu malı.