İçeriğe geç

2001'den beri bilim ve teknoloji haberleri, makaleler

30 yıldan uzun süre her kış "kış uykusuna" giren kadının beyni incelendi: hipotalamus sağlam, kimyası susmuş

Sağlık Haber 10 dk okuma
30 yıldan uzun süre her kış "kış uykusuna" giren kadının beyni incelendi: hipotalamus sağlam, kimyası susmuş

Her kış vücut ısısı 31 °C'ye kadar düşen Hollandalı bir kadının bağışladığı beyin, hipotalamusun yapısal olarak sağlam olduğunu ama iç saati ve hormonları yöneten maddelerin neredeyse kaybolduğunu gösterdi. Beynin bağışıklık hücreleri mikroglia da yok denecek kadar azalmıştı. Tek vakaya dayanan bulgular, neden-sonuç ilişkisi kurmuyor ama insanda kış uykusuna benzer durumlar hakkında nadir bir ipucu sunuyor.

Ayılar, sincaplar ve fındık fareleri soğuk aylarda vücut ısılarını ve metabolizmalarını düşürüp enerji biriktirir. İnsanın böyle bir yeteneği olmadığı kabul edilir. Ama Hollanda'da yaşamış bir kadın, otuz yılı aşkın süre boyunca her kış buna şaşırtıcı ölçüde benzeyen bir tabloya girdi: vücut ısısı 31 °C'ye kadar indi, hareketleri ve düşünceleri yavaşladı, yaz gelince büyük ölçüde toparlandı. Kadın 57 yaşında öldükten sonra Hollanda Beyin Bankası'na bağışlanan beyni, Amsterdam Üniversitesi Tıp Merkezi ile Hollanda Sinirbilim Enstitüsü'nden araştırmacılar tarafından ayrıntılı biçimde incelendi. Wei Jiang, Andries Kalsbeek, Groningen Üniversitesi'nden Roelof Hut, beyin araştırmalarının duayenlerinden Dick Swaab ve Chun-Xia Yi'nin imzasını taşıyan çalışma, Neuropathology and Applied Neurobiology dergisinde 27 Ekim 2026'da çevrim içi yayımlandı; New Scientist'in 19 Kasım'daki haberiyle geniş kitlelere ulaştı. Sonuç dikkat çekici: Beynin vücut ısısını ve iç saati yöneten bölgesi yapısal olarak sağlamdı, ama kimyasal olarak adeta "sessize alınmıştı".

Her kış tekrarlayan bir döngü

Makaledeki olgu sunumuna göre kadının yakınmaları mevsime sıkı sıkıya bağlıydı. Kış aylarında kendiliğinden gelişen hipotermi (vücut ısısının 35 °C'nin altına inmesi) görülüyordu; ölçülen en düşük değer 31 °C'ydi. Buna, oda sıcaklığında bile görülen aşırı terleme, hareket ve düşüncede belirgin yavaşlama ve dış uyaranlara tepkinin çok azaldığı stupora benzer dönemler eşlik ediyordu. Kadın aynı zamanda santral diyabetes insipidus hastasıydı: Beynin su dengesini ayarlayan vazopressin hormonu yeterince salınmadığında böbrekler aşırı su kaybeder. Susama duygusu da bozulmuştu, kandaki tuz dengesi sık sık sarsılıyordu ve zaman zaman kan hücrelerinin üç türü birden azalıyordu (pansitopeni). 40'lı yaşlarından itibaren vazopressinin sentetik bir benzeri olan desmopressin kullandı. Yaz aylarında tablonun kısmen gerilemesi, araştırmacılara göre güçlü bir yıllık ritmin (sirkanuel ritim) işaretiydi.

Hastanın öyküsünde depresyon, katatoni, kaygı ve zaman zaman aşırı neşe dönemleri, istemsiz kas seğirmeleri (miyoklonus) ve EEG'de epilepsi bulgusu vermeyen tek bir nöbet de vardı. Buna karşın kanda tiroit hormonu ve kortizol düzeyleri normaldi; bilgisayarlı tomografi ve MR görüntülerinde hipotalamusta, hipofiz sapında ya da beynin iki yarısını bağlayan korpus kallozumda yapısal bir bozukluk yoktu. Yazarlar bu tabloyu, hormon bezlerinin kendisinden değil, onları yöneten beyin devrelerinin işleyişinden kaynaklanan bir bozukluk olarak yorumluyor. New Scientist'in Chun-Xia Yi'ye dayanan haberine göre belirtiler kadının 20'li yaşlarının başında başlamıştı; tıbbi kayıtlarda her atağın ne kadar sürdüğü yazmıyordu.

Kadın 57 yaşında, yine bir kış döneminde ve belirtiler sürerken her iki akciğerde ilerleyen bir tutulum (infiltrat) geliştirdi. Sağ akciğer atardamarı yırtılınca acil bir akciğer alma ameliyatı (pnömonektomi) gerekti; ameliyat sırasında tedaviye yanıt vermeyen dolaşım şokundan öldü. Yi, bu ölüm nedeninin sendromla ilişkili görünmediğini belirtiyor.

İnfografik: hastanın yaşam çizgisi; 20'li yaşların başında belirtilerin başlaması, otuz yılı aşkın süre her kış 31 °C'ye kadar inen vücut ısısı, eşlik eden hormon ve kan sorunları, 40'lı yaşlarda desmopressin tedavisi, 55 yaşında normal MR, 57 yaşında kışın ölüm ve beyin bağışı, 2026'da makalenin yayımlanması ve sıradaki genom dizilemesi
Otuz yılı aşkın kış döngüsü, hastanın yaşına göre. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Jiang ve ark., Neuropathology and Applied Neurobiology 2026; New Scientist, 19 Kasım 2026)

Beyin bankasında ortaya çıkan tablo

Araştırmacıların odağı hipotalamustu. Beynin tabanındaki bu küçük bölge vücut ısısını, açlık ve tokluğu, su dengesini, uyku-uyanıklık döngüsünü ve hipofiz bezi üzerinden pek çok hormonu yönetir. İçindeki suprakiazmatik çekirdek (SCN) vücudun ana saati olarak çalışır; supraoptik (SON) ve paraventriküler (PVN) çekirdekler ise vazopressin, oksitosin ve stres ile tiroit eksenini başlatan hormonları üretir.

Yarı saydam üç boyutlu insan beyni modeli, yandan ve önden görünüm; beynin tabanında, beyin sapının hemen önünde kırmızıyla işaretlenmiş küçük hipotalamus bölgesi
Hipotalamus (kırmızı), beynin tabanında hipofiz bezinin hemen üstünde yer alır. Görsel: BodyParts3D / Life Science Databases, CC BY-SA 2.1 JP

Ekip, kadının beynini yaşı eşleşmiş, nörolojik hastalığı ve hipotalamus sorunu olmayan üç kadının beyniyle karşılaştırdı (54, 58 ve 58 yaşında; ortalama 56,7). İnce doku kesitleri, belirli proteinleri görünür kılan antikorlarla boyandı. İlk sonuç beklentileri tersine çevirdi: Nissl boyamasında hipotalamusun ve çevresinin anatomisi normaldi; SON, PVN ve Meynert bazal çekirdeğinde (NBM) nöron yoğunluğu, tahmini toplam nöron sayısı ve çekirdek hacmi kontrollerle benzerdi. Yani hücreler oradaydı.

Ancak bu hücrelerin taşıması gereken kimyasal haberciler neredeyse kaybolmuştu. Vazopressin (AVP) iç saat çekirdeğinde, SON'da ve PVN'de neredeyse hiç görünmüyordu; PVN'de oksitosin, stres eksenini başlatan CRH ve tiroit eksenini başlatan TRH da aynı durumdaydı. İç saat hücrelerini eşzamanlayan VIP ve nörotensin belirgin biçimde azalmıştı. Yazarlar, CRH'nin görünmediği PVN alanlarında Nissl boyasıyla bol miktarda nöron saydıklarını vurguluyor: Bu, hücre ölümünden çok peptit üretiminin baskılandığına işaret ediyor. Nöronlar arasındaki bağlantı noktalarının (sinapsların) göstergesi olan sinaptofizin de incelenen tüm hipotalamus bölgelerinde belirgin şekilde azalmıştı; Yi'nin New Scientist'e verdiği bilgiye göre kontrollerin yaklaşık onda biri düzeyindeydi.

İnsan hipotalamusunun önden üç kesit düzeyini gösteren atlas çizimi; mavi çizgiyle sınırlanmış hipotalamus içinde SCN, SON, PVN gibi çekirdekler ve dışında NBM etiketlenmiş
İnsan hipotalamusunun önden kesitlerde sınırları (mavi). Çalışmada incelenen SCN, SON, PVN ve NBM ilk panelde görülüyor. Çizim: Borgers A.J., Alkemade A., Van de Giessen E.M. ve ark., EJNMMI Research 3:34 (2013) / Wikimedia Commons, CC BY 3.0

Her şey baskılanmış değildi. Noradrenalin ve dopamin üreten katekolaminerjik nöronların gövdeleri PVN ve SON'da görece korunmuştu, ancak bu bölgelere uzanan lifleri azalmıştı. Hipotalamus dışındaki Meynert bazal çekirdeğinde asetilkolin üreten nöronlarda orta düzeyde bir azalma vardı; Alzheimer hastalığının amiloid-β ve tau birikimleri ise ne burada ne de hipotalamusta saptandı.

İnfografik tablo: Nissl boyası, astrosit, miyelin ve damar belirteçleri korunmuş; vazopressin, oksitosin, CRH, TRH ve mikroglia belirteçleri neredeyse yok; VIP, nörotensin ve sinaptofizin azalmış; katekolamin ve asetilkolin nöronlarında kısmi azalma; Alzheimer belirteçleri saptanmamış
Vakadaki boyama sonuçlarının, yaşı eşleşmiş üç kadın kontrole göre özeti. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Jiang ve ark., Neuropathology and Applied Neurobiology 2026)

Bağışıklık hücreleri neredeyse yok

Çalışmanın en beklenmedik bulgusu mikrogliayla ilgili. Mikroglia, beynin kendi bağışıklık hücreleridir; hasarı temizler, sinapsları budar ve son yıllarda iç saatin ve metabolizmanın düzenlenmesinde de rol oynadıkları anlaşıldı. Ekip üç ayrı mikroglia belirtecine (Iba1, TMEM119, P2RY12) baktı ve SCN ile PVN'de neredeyse hiç boyanma görmedi; aynı tablo hipotalamustan geçen forniks liflerinde ve Meynert bazal çekirdeğinde de vardı. Buna karşılık destek hücresi olan astrositlerin belirteci GFAP ve beynin atık temizleme sisteminin parçası olan su kanalı AQP4 korunmuştu. Miyelin ve kılcal damar ağı da kontrollerden farksızdı.

Ölüm anında yaşanan şok ve oksijensizlik bu değişiklikleri açıklayabilir miydi? Araştırmacılar bu olasılığı sınamak için ölmeden önce oksijensiz kalma (iskemi) öyküsü olan üç ayrı beyne daha baktı. Bu beyinlerde PVN'deki vazopressin, oksitosin ve mikroglia boyanması korunmuştu. Yazarlara göre bu, tablonun yalnızca oksijensizlikle açıklanamayacağını gösteriyor; değişikliklerin seçici ve bölgeler arasında tutarlı olması da genel bir ölüm etkisine karşı çıkıyor.

Ekibin yorumu şöyle: Uzun süren düşük metabolizma döneminde mikroglia "sessiz moda" geçmiş, hormon ve iç saat devreleri de çıktılarını kısmış olabilir. Böyle bir baskılanma, vücut soğurken normalde devreye giren titreme, ısı üretimi, iltihap ve stres hormonu tepkilerini frenleyerek bedenin derin soğumayı hasarsız atlatmasına yardım etmiş olabilir. İç saat çekirdeğinde VIP'nin kısmen korunup vazopressinin neredeyse tamamen kaybolması ise saatin kendisinin çalışmaya devam ettiğini, ama "çıkış sinyalinin" bozulduğunu düşündürüyor; bu da mevsimsel ritmin neden sürdüğünü açıklayabilir. Vazopressin ve TRH kaybı, kadının diyabetes insipidusu ve tekrarlayan hipotermisi için de akla yatkın bir anatomik zemin sunuyor.

Hayvanlardaki kış uykusuyla benzerlikler

Kış uykusu (hibernasyon), bazı memelilerin yiyeceğin kıt olduğu soğuk aylarda torpor denen enerji tasarrufu durumuna günlerce, haftalarca girmesidir. Kapaktaki fındık faresi bunun bilinen örneklerinden biri: Kış boyunca vücut ısısı büyük ölçüde ortam sıcaklığını izler. Kutup yer sincabı daha da uç bir örnek; Brian Barnes 1989'da Science'ta, bu hayvanların vücut ısısının donmadan −2,9 °C'ye kadar inebildiğini bildirdi. Kara ayılarda ise tablo farklı: 2011'de yayımlanan bir çalışmada ayıların vücut ısısı yalnızca 30–36 °C arasında dalgalanırken metabolizmaları bazal düzeyin yaklaşık dörtte birine indi. Hollandalı kadının 31 °C'lik değeri, ölçek olarak ayıların aralığına yakın düşüyor.

İnfografik: dikey termometre ölçeğinde normal insan vücut ısısı 37 °C, hipotermi eşiği 35 °C, hastanede hedefli soğutma 33 °C, vakadaki en düşük değer 31 °C, kış uykusundaki kara ayı 30–36 °C, fare torporu yaklaşık 20 °C ve kutup yer sincabı −2,9 °C
Vakadaki 31 °C, tıbbi eşikler ve kış uykusuna yatan hayvanlardan örnekler aynı ölçekte. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Jiang ve ark. 2026; MSD Manual; Dankiewicz ve ark. NEJM 2021; Tøien ve ark. Science 2011; Hrvatin ve ark. Nature 2020; Barnes, Science 1989)

Makalenin tartışma bölümünde de hayvan verilerine paralellikler kuruluyor. Örneğin kış uykusundaki yer sincaplarının beyninde sinaptofizin geçici olarak azalıyor; yazarlar bu yüzden sinapsları "kısmanın" düşük metabolizma durumlarının ortak bir özelliği olabileceğini öne sürüyor. Bu karşılaştırmaların mekanizmaların aynı olduğu anlamına gelmediğini de özellikle belirtiyorlar.

Hipotalamusun torpordaki rolü son yıllarda hayvan deneyleriyle de aydınlatıldı. Haziran 2020'de Nature'da yan yana yayımlanan iki çalışmada, Japonya'dan Tohru Takahashi ve Takeshi Sakurai'nin ekibi farelerin hipotalamusunda "Q nöronları" adını verdikleri bir hücre grubunu uyararak birkaç gün süren, kış uykusuna benzer bir düşük ısı ve düşük metabolizma durumu oluşturdu; benzer bir durum doğada kış uykusuna yatmayan sıçanlarda da elde edildi. Harvard'dan Sinisa Hrvatin ve Michael Greenberg'ün ekibi ise farelerde açlıkla tetiklenen ve vücut ısısının 20 °C'ye kadar inebildiği torporu, hipotalamusun preoptik bölgesindeki belirli nöronların başlattığını gösterdi.

Hastaneden uzaya: kontrollü soğuma fikri

İnsan metabolizmasını güvenli biçimde yavaşlatma fikri yeni değil. Kalp durması sonrası beyni korumak için hastaları birkaç dereceliğine soğutma uzun süre yoğun bakımlarda uygulandı. Ancak 1.900 hastanın katıldığı ve 2021'de New England Journal of Medicine'da yayımlanan TTM2 çalışmasında 33 °C'ye soğutma, ateşi önleyip normal ısıyı korumaya göre altı aylık ölüm oranını düşürmedi (yüzde 50'ye karşı 48).

Uzay ajansları ise bu fikre başka bir açıdan ilgi duyuyor. Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Eş Zamanlı Tasarım Tesisi 2019'da, altı kişilik bir Mars gidiş-dönüş görevini mürettebatın yolculuğu torporda geçireceği varsayımıyla yeniden ele aldı. Ön sonuçlara göre mürettebat bölümünü küçültmek ve tüketilecek gıda, su ve oksijeni azaltmak sayesinde uzay aracının kütlesi yaklaşık üçte bir azalabilirdi. ESA'nın senaryosunda torporun bir ilaçla başlatılması, 180 günlük Dünya–Mars yolculuğunun ardından 21 günlük bir toparlanma dönemi geçirilmesi öngörülüyordu; çalışma, insanları Mars yolculuğu için güvenle torpora sokmaya yönelik 20 yıllık bir yol haritasıyla sonuçlandı. ESA'nın SciSpacE ekibinden Jennifer Ngo-Anh, astronotların bazal metabolizmasını iri kış uykucusu hayvanlarda görüldüğü gibi yüzde 75 kadar azaltabilmenin büyük kütle ve maliyet tasarrufu getireceğini belirtmişti. Bu yaklaşıma "sentetik" ya da yapay torpor da deniyor. Bologna Üniversitesi'nden Matteo Cerri gibi araştırmacılar da yıllardır torporun tıpta kullanılabilirliğini inceliyor; yeni makale de bu alana atıf yapıyor.

Yazarlar, bulgularının bu tür yapay yöntemlerle aynı mekanizmayı paylaştığını iddia etmiyor. Ancak vakanın, insan bedeninin tekrar eden derin soğumayı onlarca yıl boyunca organ yetmezliği olmadan tolere edebildiğini gösterdiğini ve bunun "insan metabolik esnekliğinin" sınırları hakkında yeni sorular doğurduğunu vurguluyorlar.

Tek vaka, açık sorular

Çalışmanın sınırları da açık. Her şeyden önce bu tek bir hastaya dayanan bir olgu sunumu ve ölüm sonrası tek bir anlık görüntü sunuyor. Kadın bir kış döneminde, belirtiler sürerken öldü; aynı bölgelerin yazın nasıl göründüğü bilinmiyor. Kontrol grubu yalnızca üç kişiden oluşuyor ve iskemi kontrolleri yaş, cinsiyet ve ölüm sonrası süre açısından eşleştirilemedi. En önemlisi, beyindeki değişikliklerin sendromun nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu belirlenemiyor; Yi de New Scientist'e bu iki olasılığın da açık olduğunu söylüyor. Makalenin verileri, kişisel verilerin korunması nedeniyle yalnızca talep üzerine paylaşılıyor.

Çalışmada yer almayan Matteo Cerri, New Scientist'e insanlarda mevsimsel olarak torpora benzer duruma girmenin şimdiye kadar yedi vakada bildirildiğini, ancak bu kadının durumu daha uzun yaşamış göründüğünü ve önceki vaka raporlarında ölüm sonrası beyin incelemesi yapılmadığını söyledi. Literatürde, beynin iki yarısını bağlayan korpus kallozumun gelişmemesiyle birlikte görülen ve ilk kez 1969'da tanımlanan Shapiro sendromu gibi kendiliğinden tekrarlayan hipotermi tabloları da var; ancak yazarlar bu vakanın yıllık düzeni, uzun süresi ve beyindeki seçici değişikliklerle bu tablolardan belirgin biçimde ayrıldığını belirtiyor.

Sırada genetik var. Ekip, kadının genomunu dizileyerek sendroma katkı yapmış olabilecek mutasyonları arıyor. Cerri'ye göre böyle bir ipucu, ileride insanlarda kış uykusuna benzer bir durumu ilaçla başlatmaya yönelik hedefler sunabilir; örneğin organ nakli bekleyen hastaların hayatta kalma süresini uzatmak ya da uzun uzay yolculuklarında yiyecek ihtiyacını azaltmak için. Bu hedefler için henüz çok erken. Şimdilik elimizde, milyonlarca yıllık memeli biyolojisinin insan beyninde de beklenmedik kapılar bırakmış olabileceğini düşündüren tek ama sıra dışı bir vaka var. Haber tıbbi tavsiye niteliği taşımaz; açıklanamayan vücut ısısı düşüşü her zaman bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Kaynaklar: Jiang W., Kalsbeek A., Hut R.A., Swaab D.F., Yi C.-X., "Hypothalamic Neurochemical and Microglial Suppression in Long-Standing Human Hibernation-Like Syndrome", Neuropathology and Applied Neurobiology 52(6):e70104 (çevrim içi 27 Ekim 2026), DOI 10.1111/nan.70104; New Scientist, C. Wong, "Woman entered hibernation-like state during winter for more than 30 years" (19 Kasım 2026); Takahashi T.M. ve ark., Nature 583:109–114 (2020); Hrvatin S. ve ark., Nature 583:115–121 (2020); Barnes B.M., Science 244:1593–1595 (1989); Tøien Ø. ve ark., Science 331:906–909 (2011); Dankiewicz J. ve ark. (TTM2), N Engl J Med 384:2283–2294 (2021); ESA, "Hibernating astronauts would need smaller spacecraft" (18 Kasım 2019); MSD Manual, "Hypothermia".

Kapak fotoğrafı: Bir kuş yuvası kutusunda kış uykusundaki fındık faresi (Muscardinus avellanarius), Orta Almanya, 2016. Zoë Helene Kindermann / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Paylaş

Benzer Haberler

Tüm haberler
Astronomi

Evren

Evren ve yapısı hakkında merak ettiğiniz herşeyi bulabileceğiniz bir makale. Evrenin yaşı ve çapı gibi evren hakkında bir çok bilgiyi sizin…

MakaleArşiv
Astronomi

Güneş Sistemi

Güneş sistemi'nin yapısı ve özellikleri hakkında ayrıntılı bir makale hazırladık. Güneş sisteminde bulunana gezegenler, gök taşları ve…

MakaleArşiv
Fizik

Kuantum

Kuantum fiziği hakkında mümkün olduğunca anlaşılır bir dille ile yazılmış bir makale. Kuantum fiziği nedir? Kuantum mekaniğinin temelleri.

MakaleArşiv