Şempanzeler dudak seslerini ne zaman kullanacaklarını büyüklerinden öğreniyor

Bir sözcüğün anlamını sesinden çıkaramazsınız. Türkçede "su" dediğimiz şeye İngilizler "water" der; ikisi de yalnızca çevremizdeki herkes öyle kullandığı için işe yarar. Dilbilimciler ve felsefeciler bu ortak, keyfî ve öğrenilen anlaşmaya "uzlaşım" (convention) diyor ve başka hayvanlarda anlama dayalı böyle bir uzlaşım olup olmadığı neredeyse hiç bilinmiyordu. PNAS dergisinde 9 Kasım 2026'da yayımlanan bir çalışma bu sınırı esnetiyor. Fransa, Almanya ve İngiltere'den araştırmacılar, şempanzelerin dudaklarıyla çıkardığı "pırt" benzeri sesleri 91 şempanzede inceledi ve bu seslerin ne zaman kullanılacağının doğuştan gelmediğini, topluluktaki yetişkinlerden öğrenildiğini öne sürdü. Warwick Üniversitesi'nin duyurusu bunu, büyük insansı maymunların iletişiminde öğrenilmiş ses uzlaşımlarının ilk kanıtı olarak sunuyor.

Ses telleri olmadan çıkarılan sesler

Çalışmanın konusu "seslendirmesiz çağrılar" (unvoiced calls): şempanzelerin ses tellerini titreştirmeden, yalnızca dudak, dil ve dişleriyle ürettiği sesler. Bunların en bilineni, bir çocuğun dudaklarını birbirine bastırıp üfleyerek çıkardığı sese benzeyen ve İngilizcede "raspberry" denen dudak pırtısı. Makaleyi aktaran yayınlara göre çalışmadaki şekillerde öpücük sesleri, dudak pırtıları ve diş takırdatma ya da dudak şapırdatma gibi biçimler de yer alıyor; temel analizler ise bu biçimleri tek tek değil, birlikte ele alıyor.

Bu seslerin bilim tarihinde ilginç bir yeri var. 2007'de Animal Behaviour'da yayımlanan bir çalışma, tutsak şempanzelerin dudak pırtısını yiyecek gördüklerinde değil, bir insanın dikkatini çekmek istediklerinde kullandığını göstermiş ve bu sesleri "tutsaklıkta icat edilmiş" sinyaller olarak tanımlamıştı. 2012'de Biology Letters'ta 158 tutsak şempanzeyle yapılan bir başka araştırma, bu dikkat çekme seslerinin anne ile yavru arasında ilişkili olduğunu, ancak bu ilişkinin yalnızca öz anneleri tarafından büyütülen bireylerde görüldüğünü bildirmişti. Yani öğrenme ihtimali masadaydı; eksik olan, doğadaki şempanzelerin kendi aralarındaki kullanımına bakan bir karşılaştırmaydı.

Doğal bir deney: Orman ve barınak

Bir davranışın öğrenilip öğrenilmediğini anlamanın en temiz yolu, bir grup yavruyu yetişkinlerden ayırıp büyütmektir; ama bu, etik açıdan kabul edilemez. Araştırmacılar bunun yerine hayatın zaten kurduğu bir düzeneği kullandı ve buna "yarı deneysel" (quasi-experimental) tasarım adını verdi. Bir yanda, 1979'dan beri süren Taï Şempanze Projesi kapsamında izlenen, Fildişi Sahili'ndeki Taï Ulusal Parkı'nda yaşayan dört yabani topluluk vardı. Bu topluluklarda yavrular anneleri ve çok sayıda yetişkinle birlikte büyüyor. Öbür yanda, Sierra Leone'nin başkenti Freetown yakınlarındaki Tacugama Şempanze Barınağı'nda kalan dört grup yetim şempanze vardı. Bunlar annesini kaybetmiş ve çoğu gençlik yıllarının büyük kısmını yetişkin bir örnek olmadan, akranlarıyla geçirmiş hayvanlar.

Ekip, yaşları yeni doğmuştan 55'e kadar uzanan 91 şempanzenin ses kayıtlarını ve her sesin hangi durumda çıkarıldığını yıllar boyunca topladı. Böylece "yetişkin örneği" bulunan ve bulunmayan gruplar karşılaştırılabildi.

Ormanda tek bir anlam, barınakta karmaşa

Sonuçlar iki grubu net biçimde ayırıyor. Yetişkin örneği olan topluluklarda seslendirmesiz çağrılar tek bir baskın bağlamda kullanılıyordu ve bu bağlam yıllar boyunca değişmedi. Taï'deki şempanzeler bu sesleri neredeyse yalnızca tımarlaşırken, yani birbirlerinin tüylerini ayıklarken çıkarıyordu. Makaleyi ayrıntılı aktaran The Brighter Side of News'e göre yabani topluluklarda kaydedilen çağrıların yüzde 97'si tımarlaşma sırasında geldi. Dikkat çekici olan, bu tutarlılığın yavruların 1-2 yaşındaki ilk denemelerinde bile görülmesiydi.

Barınaktaki yetişkin örneği olmayan gruplarda ise tablo tamamen farklıydı. Aynı sesler tımarlaşmanın yanı sıra kavga, beslenme, oyun, tetikte bekleme ve dinlenme gibi çok farklı durumlarda kullanılıyordu ve kullanım bir yıldan ötekine kayıyordu. Araştırmacılar bu dağınıklığı yaş farklarıyla ya da bu durumların ortak bir duygusal tonuyla açıklayamadı. Bir başka bulgu da önemliydi: aynı birey aynı durumda farklı ses biçimlerini kullanabiliyordu. Yazarlar bunu, sesin biçimiyle kullanımı arasındaki bağın gevşek olduğunun, yani eşleşmenin keyfî olduğunun işareti sayıyor.

Çalışmanın belki de en ikna edici kısmı, barınaktaki gruplardan birine yetişkin bir şempanzenin katılmasıyla ortaya çıkan durum. Aktarılan ayrıntılara göre bu yetişkin, analiz edilen ilk gözlemlerden yaklaşık iki yıl önce gruba katılmıştı. 2022'deki örneklemede yetişkinin çıkardığı 15 seslendirmesiz çağrının 14'ü tımarlaşma, biri dinlenme sırasındaydı; grubun geri kalanı ise sesleri hâlâ pek çok farklı durumda kullanıyordu. 2024'e gelindiğinde bu sesleri çıkaran grup üyelerinin hepsi onları tımarlaşırken kullanıyordu. Grubun alışkanlığı yeni gelenin alışkanlığına yaklaşmıştı. Aynı dönemde diğer barınak gruplarında böyle bir yakınlaşma görülmedi.

Warwick Üniversitesi'nin duyurusu bunu, yetişkinlerin bir rol modeli gibi davranıp topluluğun ortak bir kullanıma "yerleşmesine" yardım edebileceğinin göstergesi olarak sunuyor. Tek bir grup ve tek bir yetişkinle sınırlı olduğu için bu bulgu bir kanıttan çok güçlü bir ipucu olarak okunmalı.

Uzlaşım neden bu kadar önemli?

Felsefeci David Lewis'in 1969'da yaptığı klasik tanıma göre uzlaşım, bir topluluğun eşit derecede işe yarayacak birçok seçenek arasından birini, yalnızca diğerleri de onu seçtiği için benimsemesidir. Dildeki sözcükler bunun en iyi örneği. Köpek havlamasını Türkçede "hav hav", İngilizcede "woof" diye yazarız; ikisi de taklit sözcüğüdür ama hangisini kullandığımızı yalnızca çevremiz belirler.

Çalışmanın ortak yazarı, Warwick Üniversitesi'nden felsefeci Richard Moore, Warwick'in duyurusunda insanların sözcükleri akranları da öyle kullandığı için kullandığını, anlamı sözcüğün kendisinin değil topluluğun pratiğinin belirlediğini hatırlatıyor ve aynı şeyin bazı şempanze sesleri için de geçerli göründüğünü söylüyor. Moore'a göre bu, şempanzelerin ses öğrenmesi ile bizimki arasında sanılandan daha fazla süreklilik olduğu anlamına geliyor.

Burada önemli bir ayrım var. Şempanzelerin yeni sesler öğrenmekte zorlandığı uzun süredir biliniyor; repertuvarlarının büyük kısmı doğuştan geliyor gibi görünüyor. Yeni çalışma, sesin kendisinin değil, kullanımının öğrenilebileceğini söylüyor. İlk yazar Antoine Valet de duyuruda, şempanze iletişiminin sabit ve öğrenilmemiş sanılan yönlerinin bile öğrenmeyle şekillenebileceğini vurguluyor.

Taï ormanından gelen uzun bir birikim

Yeni bulgu boşlukta doğmadı. Taï Şempanze Projesi, Christophe ve Hedwige Boesch'un 1979'da başlattığı ve bugün Roman Wittig'in yönettiği uzun soluklu bir çalışma. Yeni makalenin son yazarı Catherine Crockford, 2004'te Ethology'de yayımlanan bir araştırmada Taï'deki komşu toplulukların erkeklerinin, topluluğa özgü "pant hoot" uzun çağrıları kullandığını göstermiş ve bunun ses öğrenmesine işaret edebileceğini öne sürmüştü.

Sonraki yıllarda alan hızla genişledi. 2014'te Catherine Hobaiter ve Richard Byrne, yabani şempanze jestlerinin belirli anlamlar taşıdığını sistematik olarak gösterdi. 2015'te tutsak şempanzelerde, birleştirilen iki grubun yiyecek homurtularının üç yılda birbirine yakınlaştığı bildirildi; ancak aynı yıl başka bir ekip, grupların seslerinin başlangıçta zaten büyük ölçüde örtüştüğünü ve heyecan düzeyinin kontrol edilmediğini söyleyerek bu sonuca itiraz etti. Bu tartışma, şempanzelerde ses öğrenmesi iddialarının ne kadar dikkatle sınanması gerektiğini gösteriyor.

Son yıllarda Taï ekibi, şempanzelerin seslerini dizilere dönüştürdüğünü de belgeledi: 2022'de 46 yetişkinin 4.826 kaydında 390 farklı ses dizisi saptandı. 2025'te ise iki önemli çalışma çıktı. Biri bonobolarda anlamı parçalarından türeyen çağrı birleşimlerini (Science), diğeri şempanzelerin ikili çağrılarla anlamı genişletmenin birkaç farklı yolunu kullandığını (Science Advances) ortaya koydu. Yeni çalışma bu tabloya farklı bir taş ekliyor: dizilerin dilbilgisinden önce, tek tek işaretlerin nasıl anlam kazandığı.

Bu çalışma ne demek, ne demek değil?

Bulguları abartmamak için yazarların ve çalışmayı aktaranların vurguladığı sınırlar önemli. Birincisi, tasarım gerçek bir deney değil. Ormandaki ve barınaktaki şempanzelerin hayat hikâyeleri yalnızca yetişkin örneği bakımından değil, yaşadıkları ortam ve sosyal geçmiş bakımından da farklı. İkincisi, çalışma bir sesin hangi durumda kullanıldığını, o sesin "anlamı" yerine koyuyor. Sesi duyan şempanzenin ne anladığı test edilmedi. Dolayısıyla bu seslerin insan sözcükleri gibi işlediği ya da dinleyenler arasında aynı anlamı taşıdığı söylenemez.

Üçüncüsü, yetişkinlerin yavrulara bilinçli olarak bir şey öğrettiğine dair bir kanıt yok; desen birkaç farklı sosyal öğrenme yoluyla ortaya çıkmış olabilir. Son olarak Crockford'un kendisi de bir soru işaretine dikkat çekiyor: farklı topluluklar neden aynı bağlamı, tımarlaşmayı seçmiş? Crockford'a göre tımarlaşırken dudaklar zaten parazit ayıklamak için kullanıldığından, dudakla çıkarılan bir sesi bu sırada üretmek kolay olabilir; bu seslerin tımarlaşmayı uzattığı da biliniyor. Topluluklar bu çözüme birbirinden bağımsız ulaşmış olabilir. Crockford, bu durumda bile kullanımın bir uzlaşım sayılacağını, ama konunun daha fazla araştırma gerektirdiğini söylüyor. Bu yazının hazırlandığı 14 Kasım itibarıyla, ekip dışından bir uzmanın bulgulara yönelik yayımlanmış bir değerlendirmesine ulaşamadık.

Sırada ne var?

Bir sonraki adım, dinleyiciyi işin içine katmak. Makaleyi aktaran yayınlara göre araştırmacılar, farklı sosyal geçmişe sahip topluluklarda kayıtlı seslerin hoparlörden çalındığı "dinletme deneyleriyle" şempanzelerin bu seslere nasıl tepki verdiğini ölçmeyi hedefliyor. Bireyleri daha uzun süre izleyerek kullanımın ne kadar hızlı değiştiğini, annelerin özel bir etkisi olup olmadığını ve akranların tek başına bir uzlaşım kurup kuramayacağını anlamak da sıradaki sorular arasında.

Bu soruların yanıtı, yabani şempanzelerin geleceğine de bağlı. Taï Şempanze Projesi'nin yöneticisi Roman Wittig, şempanzelerin seslerini ne ölçüde öğrenip aktardığını anlamak için yabani popülasyonların korunmasının şart olduğunu vurguluyor. Çalışmadaki şempanzelerin ait olduğu Batı şempanzesi (Pan troglodytes verus), 1990–2014 arasında sayısının yaklaşık yüzde 80 azaldığını gösteren bir değerlendirmenin ardından IUCN Kırmızı Listesi'nde "çok tehlikede" sınıfına alındı. Belki de dilin kökenine dair en değerli ipuçları, bu ormanlarda ve onları koruyan barınaklarda saklı.

Kaynaklar: Valet A., Moore R., Bortolato T., Kleinhause G. Gedalyahou T., de Witasse-Thézy A., Girard-Buttoz C., Wittig R.M., Crockford C., "A signal convention in natural chimpanzee communication", PNAS 123(47) e2606837123 (9 Kasım 2026), DOI 10.1073/pnas.2606837123 (CC BY 4.0); University of Warwick ve Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü basın bültenleri (EurekAlert!, 9 Kasım 2026); The Brighter Side of News (10 Kasım 2026); Popular Science (9 Kasım 2026); ConnectSci/CSIRO Publishing (9 Kasım 2026); Hopkins W.D. ve ark., Animal Behaviour 73:281 (2007); Taglialatela J.P. ve ark., Biology Letters 8:498 (2012); Crockford C. ve ark., Ethology 110:221 (2004); Hobaiter C., Byrne R.W., Current Biology 24:1596 (2014); Watson S.K. ve ark., Current Biology 25:495 (2015); Fischer J. ve ark., Current Biology 25:R1028 (2015); Girard-Buttoz C. ve ark., Communications Biology 5:410 (2022); Berthet M. ve ark., Science 388:104 (2025); Girard-Buttoz C. ve ark., Science Advances 11:eadq2879 (2025); Kühl H.S. ve ark., American Journal of Primatology 79:e22681 (2017); Lewis D., Convention (1969). Kapak fotoğrafı: Uganda'daki Kibale Ormanı'nda tımarlaşan iki doğu şempanzesi (Ekim 2016). Charles J. Sharp / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 (kırpıldı).