Nobel ödüllü Omar Yaghi'nin MOF su hasatçısı, kum fırtınalı Suudi çölünde güneşle havadan su topladı

2025 Nobel Kimya ödüllü Omar Yaghi'nin ekibi, şebekesiz ve yalnız güneşle ısınan MOF tabanlı su hasatçısını Riyad yakınlarındaki çölde sınadı. Ortalama nemin yüzde 12,4 olduğu, kum fırtınalarının sık yaşandığı sahada cihaz günde 46,7 mililitre su topladı. Miktar küçük, ama pasif bir hasatçı için bu kadar kuru havada bildirilen en yüksek kilogram başı verim.
Geçen yıl Nobel Kimya Ödülü'nü paylaşan Omar Yaghi'nin ekibi, ödülü getiren malzemelerle yapılmış bir su hasatçısını şimdiye kadarki en zorlu sınavına soktu. Kaliforniya Üniversitesi Berkeley, Suudi Arabistan'ın bilim ajansı KACST ile Berkeley'nin ortak mükemmeliyet merkezi ve Birleşik Arap Emirlikleri Üniversitesi'nden araştırmacılar, şebekeye bağlı olmayan ve ısıyı yalnızca güneşten alan bir cihazı Riyad yakınlarındaki El-Muzahmiyye çölüne kurdu. Havanın ortalama bağıl neminin yalnızca yüzde 12,4 olduğu, sık sık kum fırtınalarının estiği ve tozun güneş ışığını zayıflattığı koşullarda cihaz günde ortalama 46,7 mililitre su topladı. Journal of the American Chemical Society (JACS) dergisinde 18 Kasım 2026'da çevrim içi yayımlanan makaleye göre bu, nemi yüzde 20'nin altındaki çöl havasında çalışan pasif ısıtmalı bir hasatçı için bugüne kadar bildirilen en yüksek kilogram başı verim. Rakam küçük görünüyor ve gerçekten de küçük: Bir su bardağının dörtte birinden biraz az. Ama çalışmanın asıl iddiası miktar değil, böyle bir cihazın en kötü koşullarda da kendi kendine çalışabildiğini göstermek.
Havadaki suyu yakalayan kristal süngerler
Atmosfer, çöllerin üzerinde bile su buharı taşır; sorun bu buharın çok seyrek olması. Klasik nem alma cihazları havayı çiğlenme noktasına kadar soğutarak su toplar, ama çok kuru havada bunun için harcanması gereken enerji hızla artar. Yaghi'nin yaklaşımı farklı: Havadaki su moleküllerini, iç yüzeyi son derece geniş, gözenekli bir kristale yapıştırmak, ardından kristali ısıtarak suyu geri almak.
Bu kristaller metal-organik çerçeve (metal–organic framework, kısaca MOF) olarak adlandırılıyor. Metal iyonları ya da metal kümeleri, organik moleküllerle birbirine bağlanarak iskele benzeri, içi boş bir ağ oluşturuyor. Kimyacılar bağlayıcı molekülün uzunluğunu ve kimyasal gruplarını değiştirerek gözeneklerin boyutunu ve suyu ne kadar sıkı tutacağını ayarlayabiliyor. Yeni cihazda kullanılan malzeme, alüminyum ve hidroksit zincirlerini furan halkalı bir organik molekülle birbirine bağlayan ve ekibin 2024'te yine JACS'ta tanıttığı MOF-LA2-1(furan). O çalışmadaki ölçümlere göre malzeme, bağıl nem yaklaşık yüzde 14'e çıktığında birden su almaya başlıyor; her gramı tek bir döngüde 0,41 gram suyu tutup bırakabiliyor ve 165 tutma-bırakma döngüsünden sonra kapasitesinin yalnızca yüzde 1 kadarını kaybediyor.

Yeni cihaz: ince kaplamalı diskler, günde iki döngü
Ekibin önceki pasif hasatçılarında MOF tozu preslenerek tabletlere dönüştürülüyor ve bunlar üst üste diziliyordu. Yeni tasarımda MOF, bir disk yığınının üzerine ince bir kaplama olarak sürüldü. Makalenin özetine göre bu düzenin amacı iki yönlü: Havanın malzemeye daha kolay ulaşması ve güneşten gelen ısının MOF'a daha hızlı geçmesi. MOF'lar ısıyı kötü ilettiği için kalın bir katmanın içi geç ısınıyor ve geç soğuyor; ince kaplama bu gecikmeyi azaltıyor.
Bunun sonucu, döngünün hızlanması. Pasif cihazlar genellikle günde tek döngü yapar: Gece nem toplar, gündüz güneşle suyu bırakır. Yeni cihaz laboratuvarda, yapay ışıkla canlandırılan 11,5 saatlik bir gün boyunca iki tam döngü tamamladı ve toplam 175 mililitre su verdi. Bu, kilogram MOF başına günde 660 mililitreye karşılık geliyor. Yazarlar bu çok döngülü çalışmayı, dışarıdan enerji almayan bir hasatçı için önemli bir adım olarak sunuyor; makalenin başlığındaki "özerk" sözcüğü de cihazın insan müdahalesi olmadan döngüleri sürdürebilmesine işaret ediyor.
Riyad yakınında kum fırtınası testi
Asıl sınav sahada yapıldı. Ekip cihazı, Riyad'ın kuş uçuşu yaklaşık 80 kilometre güneybatısındaki El-Muzahmiyye yakınlarına kurdu. Saha boyunca kaydedilen ortalamalar, bir su hasatçısı için neredeyse en kötü senaryoyu tarif ediyor: bağıl nem yüzde 12,4, hava sıcaklığı 20,5 °C ve güneş ışınımı metrekare başına 496 watt. Son değer, bulutsuz bir öğle saatinde yeryüzüne ulaşan yaklaşık 1.000 wattlık ışınımın yarısı kadar; yazarlar bunu havadaki tozun güneş ışığını zayıflatmasına bağlıyor. Üstelik test süresince kum fırtınaları sık sık yaşandı.

Bu koşullarda cihaz günde ortalama 46,7 ± 1,5 mililitre su üretti; kilogram MOF başına günde 185 mililitre. Laboratuvar değerinin aşağı yukarı üçte biri olan bu sonuç, yazarlara göre nemi yüzde 20'nin altındaki bir çölde güneşle ısınan bir hasatçıdan bugüne kadar alınmış en yüksek kilogram başı verim. Ekip ayrıca bu sahayı, herhangi bir su hasatçısının sınandığı en zorlu koşullar olarak tanımlıyor. Makalenin herkese açık özetinde testin hangi tarihlerde ve kaç gün sürdüğü, toplanan suyun içilebilirlik analizi ve kum fırtınalarının verime etkisinin ayrıntısı yer almıyor; bu bilgiler makalenin abonelikle erişilen tam metninde.
Rakamları doğru okumak: bir bardağın dörtte biri
Çalışmayı değerlendirirken iki sayıyı ayırmak gerekiyor. Kilogram başına verim (185 mL), malzemenin ve tasarımın ne kadar iyi çalıştığını gösteriyor ve farklı boyuttaki cihazları karşılaştırmaya yarıyor. Cihazın gerçekte topladığı su ise günde 46,7 mililitre: yaklaşık üç yemek kaşığı. Bu iki sayıdan, sahadaki cihazda kabaca 250 gram MOF bulunduğu sonucu çıkıyor (46,7'nin 185'e bölümü; bu bizim hesabımız).
Aynı verimle bir insanın günlük yaklaşık iki litrelik içme suyunu karşılamak için kabaca 11 kilogram MOF gerekirdi. Bu da kendi hesabımız ve cihaz büyütüldüğünde verimin korunacağı varsayımına dayanıyor; ölçek büyüdükçe ısı ve hava akışı da değişeceği için gerçek sonuç farklı olabilir. Yine de bu basit hesap, havadan su teknolojisinin bugünkü yerini iyi anlatıyor: Şehirleri ya da tarlaları sulamak değil, şebekeden kopuk küçük kullanıcılara, acil durumlara ya da uzak istasyonlara az ama temiz su sağlamak.

Karşılaştırmada dikkat edilmesi gereken bir nokta daha var. Ekibin 2019'da Mojave Çölü'nde denediği cihaz kilogram başına günde yaklaşık 0,7 litre su vermişti, yani yeni sahadaki değerin neredeyse dört katı. Ancak o cihaz güneş paneli ve bataryayla çalışan fanlar ve ısıtıcılar kullanıyordu; yeni cihaz ise yalnızca güneşle ısınıyor. Benzer pasif bir cihaz 2023'te Kaliforniya'daki Death Valley'de, nemin yüzde 9,4 ile 36 arasında değiştiği günlerde kilogram başına günde 114 ile 210 gram arasında su toplamıştı. Yeni sonuç bu aralıkta kalıyor, ama ortalama nemin çok daha düşük, havanın tozlu olduğu bir sahada elde edildi.
Kaliforniya çöllerinden Arabistan'a: Yaghi'nin uzun yolu
Omar Yaghi 1965'te Ürdün'ün başkenti Amman'da doğdu ve kariyerinin büyük bölümünü ABD'de geçirdi. 1990'ların ortasında metal-organik çerçeve kavramını yerleştiren makaleleri yayımladı; 1999'da tanıttığı MOF-5, olağanüstü kararlılığı ve gözenekliliğiyle alanın simgesi oldu. Bu çalışmalar ona 8 Ekim 2025'te Japon kimyacı Susumu Kitagawa ve Avustralyalı Richard Robson ile paylaştığı Nobel Kimya Ödülü'nü getirdi. Nobel komitesi ödülü üç bilim insanına "metal-organik çerçevelerin geliştirilmesi" için verdi.

Yaghi'nin havadan su fikri yaklaşık on yıllık bir geçmişe sahip. Ekip 2014'te hangi MOF'ların suyu iyi tuttuğunu sistematik olarak inceledi; 2017'de Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) ile birlikte güneş ışığıyla çalışan ilk prototipi Science dergisinde tanıttı. Ekim 2017'de Arizona'nın Scottsdale kentinde ilk çöl denemesi yapıldı; ardından daha ucuz ve daha çok su tutan alüminyumlu MOF-303'e geçildi. 2023'teki Death Valley denemesinden sonra ekip, bağlayıcı molekülleri "uzun kol" adını verdiği yöntemle uzatarak daha fazla su tutan malzemeler tasarladı; Suudi sahasında kullanılan furan tabanlı malzeme de bu çizginin ürünü.
Suudi bağlantısı da yeni değil. Riyad'daki Kral Abdülaziz Bilim ve Teknoloji Şehri (KACST), UC Berkeley'nin 2017 ve 2018 tarihli basın bültenlerine göre o yıllarda da Yaghi laboratuvarının çalışmalarını destekliyordu ve iki kurumun temiz enerji için nanomalzemeler üzerine ortak bir mükemmeliyet merkezi var. Yeni makalenin dört yazarı da bu merkeze bağlı; ilk yazar Ali H. Alawadhi aynı zamanda Birleşik Arap Emirlikleri Üniversitesi'nde görevli. Çalışma önce Temmuz 2026'da ChemRxiv ön baskı sunucusunda paylaşıldı, ardından hakem değerlendirmesinden geçerek JACS'ta yayımlandı.

Türkiye için ne anlama geliyor?
Türkiye, Suudi Arabistan kadar kurak değil, ama su zengini bir ülke de değil. Devlet Su İşleri verilerine dayanan haberlere göre ülkemizde kişi başına düşen kullanılabilir su miktarı yılda yaklaşık 1.300 metreküp; su zengini sayılmak için uluslararası ölçüt olarak kabul edilen 1.700 metreküpün altında. Nüfus artışı ve iklim değişikliğiyle bu değerin daha da düşmesi bekleniyor.
Yine de MOF hasatçılarının baraj, arıtma tesisi ya da tuzdan arındırma gibi büyük ölçekli çözümlerin yerini alması beklenmemeli. Bugünkü verimlerle bir şehre su sağlamak için gereken malzeme miktarı çok büyük. Bu teknolojinin Türkiye'deki olası kullanım alanları daha çok niş: şebekeden uzak dağ ve sınır noktaları, afet sonrası geçici yaşam alanları, kurak bölgelerdeki küçük tarımsal ya da bilimsel istasyonlar. Kum fırtınası ve düşük nem altında çalışabildiğinin gösterilmesi, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun yaz aylarındaki kuru havası düşünüldüğünde ilginç bir veri. Ancak Türkiye koşullarında böyle bir cihazın denendiğine dair bir çalışma bilmiyoruz.
Sırada ne var?
Çalışmanın yanıtladığı soru belli: Pasif bir MOF hasatçısı en zorlu çöl koşullarında kendi başına çalışabiliyor mu? Yanıt evet. Yanıt bekleyen sorular ise daha çok mühendislik ve ekonomiyle ilgili. Cihaz büyütüldüğünde ince kaplamanın verimi korunacak mı? Kum ve toz, aylar ya da yıllar boyunca MOF'un ve yoğuşturucunun performansını ne kadar düşürecek? Toplanan su hangi arıtma ve mineral takviyesi adımlarından sonra içme suyu standartlarını karşılayacak? Ve belki en önemlisi, bir kilogram MOF'un maliyeti, yılda üreteceği suyun değerine göre makul bir düzeye inebilecek mi?
Ticari tarafta da hareket var. Yaghi'nin kurduğu Atoco şirketi, Ocak 2026'daki bir sektör haberine göre 20 fitlik konteyner boyutunda, şebekeden bağımsız çalışacak ve koşullara bağlı olarak günde 1.000 litreye kadar su üretebilecek birimler geliştiriyor. Bu rakam şirketin hedefi; bağımsız ya da hakemli bir ölçümle doğrulanmış değil. Suudi çölündeki deney ise ölçek olarak çok daha mütevazı, ama hakemli bir dergide, ölçülmüş verilerle yayımlandı. İkisi arasındaki mesafe, havadan su teknolojisinin önündeki asıl yolu gösteriyor: Laboratuvardaki mililitrelerden sahadaki litrelere çıkmak.
Kaynaklar: Alawadhi A.H., Rampal N., Ahn D., Yaghi O.M., "An Autonomous Off-Grid MOF Water Harvester for Extreme Arabian Desert Conditions", Journal of the American Chemical Society (çevrim içi 18 Kasım 2026), DOI 10.1021/jacs.6c14381, makale özeti ve Crossref künyesi; aynı çalışmanın ChemRxiv ön baskısı (15 Temmuz 2026), DOI 10.26434/chemrxiv.15006110; Alawadhi A.H. ve ark., JACS 146, 2160 (2024); Song W., Zheng Z., Alawadhi A.H., Yaghi O.M., Nature Water 1, 626 (2023); Hanikel N. ve ark., ACS Central Science 5, 1699 (2019); Kim H. ve ark., Science 356, 430 (2017); UC Berkeley basın bültenleri (13 Nisan 2017, 8 Haziran 2018, 27 Ağustos 2019); NobelPrize.org, 2025 Kimya Ödülü; Türkiye Gazetesi, DSİ verileriyle kişi başına su miktarı (1 Haziran 2026); AgNavigator, Atoco haberi (21 Ocak 2026). Cihazdaki MOF miktarı ve 2 litre için gereken MOF, bilimveteknoloji.com'un makale özetindeki değerlerden yaptığı hesaptır.
Kapak fotoğrafı: Riyad'ın kuzeydoğusunda, Et-Tavki yakınlarında kum tepeleri, 12 Kasım 2022. Meshari Alawfi / Wikimedia Commons, CC BY 4.0.








