İçeriğe geç

2001'den beri bilim ve teknoloji haberleri, makaleler

Kâğıttan dört katmanlı devre kartı: AB projesi e-atığı kâğıt gibi geri dönüştürdü

Teknoloji Haber 10 dk okuma
Kâğıttan dört katmanlı devre kartı: AB projesi e-atığı kâğıt gibi geri dönüştürdü

Fraunhofer ISC koordinatörlüğündeki AB projesi CircEl-Paper, cam elyafı–epoksi FR4 yerine kâğıt kompozitten dört iletken katmana kadar devre kartları üretti ve bunlarla glikoz sensörü, zaman-sıcaklık göstergesi ve sesli tebrik kartı yaptı. Kartlar uyarlanmış kâğıt geri dönüşümünde ayrıştırıldı; iletken izlerdeki gümüşün %83–89'u geri kazanılıp yeni mürekkebe katıldı.

Akıllı telefondan oyuncağa, elektrikli diş fırçasından tek kullanımlık tıbbi sensöre kadar hemen her elektronik cihazın kalbinde bir baskılı devre kartı bulunur. Bu yeşil plakaların çoğu FR4 denen, cam elyafıyla güçlendirilmiş epoksi reçineden yapılır ve elektronik atığın geri dönüştürülmesi en zor parçalarından biridir. Almanya'nın Würzburg kentindeki Fraunhofer Silikat Araştırmaları Enstitüsü (ISC) koordinatörlüğünde dört yıl süren AB projesi CircEl-Paper, bu soruna alışılmadık bir yanıt arıyordu: Kartın gövdesini kâğıttan yapmak. Ekip 19 Kasım 2026'da yayımladığı kapanış bülteninde, kâğıt kompozitten dört iletken katmana kadar çıkan devre kartları ürettiğini, bunlarla üç çalışan gösterim cihazı yaptığını ve kartların uyarlanmış bir kâğıt geri dönüşüm sürecinde bileşenlerine ayrılabildiğini açıkladı. Sonuç her elektroniğe uygun bir çözüm değil; ama birkaç kez kullanılıp atılan cihazların yarattığı çöp yığını için umut verici bir yol gösteriyor.

Devre kartı neden geri dönüşümün en zor parçası?

Bugünkü standart kart malzemesi FR4, cam elyafı dokumanın epoksi reçineyle emdirilip preslenmesiyle elde edilir. Alev almaya dayanıklıdır, elektriği iyi yalıtır ve ısıya karşı kararlıdır; bu yüzden onlarca yıldır elektronik sanayisinin varsayılan tercihidir. Aynı özellikler kart ömrünü doldurduğunda bir dezavantaja dönüşür. Kürlenmiş epoksi bir termosettir: Isıtıldığında yumuşayıp yeniden şekillenmez, ancak kömürleşir ya da bozunur. FR4'e sıklıkla katılan bromlu alev geciktiriciler ise yakıldığında zehirli dumanlar çıkarabilir. Çok katmanlı bir kartta iletken bakır izler ve elektronik bileşenler bu kompozitin içine gömülü, üstüne lehimli ve birbirine bağlıdır; dolayısıyla kartı temiz biçimde bileşenlerine ayırmak neredeyse imkânsızdır.

Geri dönüşüm tesisleri bu yüzden kartları genellikle öğütür ya da eritir ve altın, bakır gibi değerli metalleri geri kazanır. Cam elyafı ile reçineden oluşan metal dışı kısım ise çoğunlukla çöp sahasına gider. Glasgow Üniversitesi'nden Mahmoud Wagih'in Chemistry & Industry dergisine yaptığı değerlendirmeye göre FR4 parçalanabilir, ancak bu iş çok enerji ister.

Elektronik atık olarak atılmak üzere üst üste yığılmış eski bilgisayar klavyeleri, fareler ve kablolar; üzerinde 'ALL TRASH' yazan yeşil bant
Atılmayı bekleyen klavye, fare ve kablolar. Dünyada üretilen e-atığın ancak beşte biri kadarı belgelenmiş biçimde toplanıp geri dönüştürülüyor. Fotoğraf: Reconrabbit / Wikimedia Commons, CC0

Sorunun ölçeği büyük. Birleşmiş Milletler'e bağlı ITU ve UNITAR'ın hazırladığı Küresel E-Atık İzleme Raporu 2024'e göre dünyada 2022'de 62 milyon ton elektronik atık üretildi ve bunun yalnız %22,3'ü belgelenmiş biçimde toplanıp geri dönüştürüldü. Rapor, miktarın 2030'da 82 milyon tona çıkacağını öngörüyor. Avrupa Birliği istatistik kurumu Eurostat'ın Ekim 2026'da yayımladığı verilere göre AB'de 2024'te kişi başına 12,3 kg, toplamda 5,5 milyon ton e-atık toplandı. Aynı yıl piyasaya sürülen cihaz miktarı 14,6 milyon tonu buldu. 2015'ten bu yana piyasaya sürülen cihazlar %82 artarken toplanan atık %72 arttı; yani çöp, toplama kapasitesinden hızlı büyüyor. AB'nin toplama oranı %39'da kaldı, oysa hedef %65.

Türkiye'de de konu mevzuat gündeminde. Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik, AB'nin ilgili direktifine uyum amacıyla 26 Aralık 2022'de Resmî Gazete'de yayımlandı ve üreticilere genişletilmiş sorumluluk getirdi. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Türkiye Çevre Durum Raporu'na göre atık üreticilerinin beyan edip işleme tesislerine gönderdiği atık elektrikli ve elektronik eşya miktarı 2019'da 46.360, 2020'de 67.153, 2021'de 52.129 ton oldu. Bu rakamlar yalnız beyan sistemine giren miktarı gösterir; farklı yöntemle derlendikleri için AB'nin toplama verisiyle doğrudan karşılaştırılamaz.

İnfografik: dünyada 2022'de 62 milyon ton e-atık, 2030 öngörüsü 82 milyon ton, belgelenmiş geri dönüşüm yüzde 22,3; AB'de piyasaya sürülen cihaz 2015'te 8,0, 2024'te 14,6 milyon ton, toplanan e-atık 3,2'den 5,5 milyon tona, kişi başı 12,3 kg, toplama oranı yüzde 39 ve hedef yüzde 65; Türkiye'de beyan edilen atık elektronik eşya 2019'da 46.360, 2020'de 67.153, 2021'de 52.129 ton
Dünyada, AB'de ve Türkiye'de e-atığa ilişkin resmî rakamlar. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Global E-waste Monitor 2024; Eurostat 2026; ÇŞİDB 7. Türkiye Çevre Durum Raporu)

CircEl-Paper: Dört yıl, sekiz ortak, tek fikir

Projenin adı, kâğıt tabanlı elektronik devre kartlarına döngüsel ekonominin uygulanması anlamına gelen İngilizce ifadenin kısaltması. AB'nin Ufuk Avrupa (Horizon Europe) programından desteklenen proje Eylül 2022'de başladı, Ağustos 2026'da sona erdi. AB'nin araştırma veri tabanı CORDIS'e göre toplam bütçesi yaklaşık 4,74 milyon avro ve bunun neredeyse tamamı AB katkısı. Konsorsiyumda değer zincirinin her halkası temsil ediliyor: Koordinatör Fraunhofer ISC (Almanya), kâğıt üreticisi Fedrigoni–F1 Paper ve Grenoble Teknoloji Enstitüsü Grenoble INP-UGA (Fransa), iletken mürekkep üreticisi VFP Ink Technologies (Fransa), devre kartı üreticisi ICAPE-MMAB ve araştırma kurumu RISE (İsveç), Joanneum Research (Avusturya) ile toksisite modellemesi yapan QSAR Lab (Polonya).

Fikrin arkasındaki mantık basit: Kâğıt, tüketicinin en alışık olduğu ve Avrupa'da en yerleşik geri dönüşüm akışlarından birine sahip malzeme. Kart kâğıttan yapılırsa, ömrünü dolduran elektronik de bu hatta, küçük değişikliklerle işlenebilir. Ekip FR4'ün yerine kâğıt kompozit koymayı, iletken izler için daha çevre dostu bir malzeme bulmayı ve bunları basit, ekonomik bir üretim süreciyle birleştirmeyi hedefledi. Her adım yaşam döngüsü analizi ve ekotoksisite değerlendirmesiyle desteklendi.

Kâğıttan devre kartı fikri yeni değil. Çin'deki Tsinghua Üniversitesi ile ABD'deki Georgia Teknoloji Enstitüsü'nden araştırmacılar 2014'te Energy & Environmental Science dergisinde, piyasada satılan baskı kâğıdından çok katmanlı bir kart üretilebildiğini göstermişti. O çalışmada kâğıt kartın işlevi geleneksel organik kartlarla karşılaştırılabilir bulunmuş, yaşam döngüsü analizinde çevresel etkisi yaklaşık 100 kat daha düşük hesaplanmıştı. CircEl-Paper'ın farkı, fikri laboratuvardan çıkarıp gerçek kâğıt üreticisi, mürekkep firması ve kart fabrikasıyla birlikte üretim hattında denemesi.

Kâğıt devre kartına nasıl dönüştü?

Bir kâğıdın kart gövdesi olabilmesi için önce FR4'ün kendiliğinden sahip olduğu özellikleri kazanması gerekiyor. Proje koordinatörü Gerhard Domann'ın bültende anlattığına göre en büyük engeller alev geciktiricilik, nem emme ve yüzey pürüzlülüğüydü. Daha da zoru, kâğıdın teknik özellikleri iyileştikçe standart kâğıt geri dönüşüm hattına uyumunun azalmasıydı. Ekip bu dengeyi kurmak için kâğıdı alev geciktirici maddelerle emdirdi. Fedrigoni, RISE ve Joanneum Research'ün geliştirdiği rulodan ruloya (roll-to-roll) üretim ve modifikasyon süreçleri hem ham hem de geri dönüştürülmüş liften yapılan kâğıtlar için iyileştirildi ve daha büyük hacimlere ölçeklendi.

Uygun yapıştırıcılar ve laminasyon yöntemleriyle bu kâğıtlar üst üste bindirilerek çok katmanlı kartlar elde edildi; laminasyonlu kâğıtların istenen kararlılığı gösterdiği bildiriliyor. Domann'ın özetine göre proje iki yaklaşımı birleştirdi: Kâğıt kompozitleri klasiğe yakın kart üretim hattında denemek ve baskılı elektronik tekniklerini rulodan ruloya kâğıda uygulamak. Sonuçta çift yüzlü ve dört katmanlı devreler, katmanları birbirine bağlayan kaplı geçiş delikleri (via), laminasyon ve elektronik bileşenlerin karta takılması aynı kâğıt tabanda bir araya getirildi. Ekip, serigrafi baskıyla ulaşılabilen çözünürlüğün basit elektronik cihazlar için yeterli olduğunu belirtiyor.

İnfografik: FR4 kart ile kâğıt kartın şematik kesit karşılaştırması; FR4'te lehim maskesi, bakır izler, cam elyafı ve epoksi çekirdek, kaplı via; kâğıt kartta baskılı gümüş izler, alev geciktirici emdirilmiş kâğıt çekirdek, yapıştırıcı ve laminasyon, galvanik kaplı via; altta iki malzemenin ömür sonu farkları
FR4 kart ile kâğıt kartın şematik kesiti ve ömür sonu farkları (ölçeksiz). İnfografik: bilimveteknoloji.com (CircEl-Paper bülteni 2026; Chemistry & Industry 2026)

Kart fabrikası ICAPE-MMAB'nin İsveç'teki deneme hattındaki testler, işin kolay olmadığını da gösterdi. Klasik kart üretiminde kullanılan kimyasallar kâğıdın kararlılığını bozuyor; bu yüzden galvanik kaplama ve aşındırma ancak değiştirilmiş, "yumuşak" koşullarda yapılabiliyor ve bu süreçlerin sanayi ölçeğine taşınması gerekiyor. Yine de klasiğe yakın yöntemlerle iletken desenler, galvanik kaplamayla da iletken geçiş delikleri üretildi. Bu yapıların iletkenliği yalnız baskıyla elde edilen izlerinkinden belirgin biçimde yüksekti ve çok katmanlı örneklerin yapılmasını sağladı. Ekip ayrıca baskılı desenlerin galvanik kaplamaya tohum katmanı olarak kullanıldığı alternatif bir kart üretim yolunun da kurulabileceğini belirtiyor.

Geri dönüştürülmüş gümüşten mürekkep

Elektronikte iletken izler için bakırın yanında en çok tercih edilen metal gümüştür: Elektriği çok iyi iletir ve kolay oksitlenmez. Ancak madenden çıkarılan birincil gümüş, yaşam döngüsü analizlerinde çevresel yükü yüksek, kritik bir hammadde olarak değerlendiriliyor. Bu nedenle proje baştan sona geri dönüştürülmüş gümüşe yaslandı. Fransız VFP Ink Technologies, proje kapsamında SECTR adlı bir gümüş iletken mürekkep geliştirdi. Mürekkep geri dönüştürülmüş gümüş ile biyobazlı bağlayıcılar içeriyor, endüstriyel serigrafi baskı için tasarlandı ve kimyasal ile ısıl dirence sahip. 50 °C'den başlayan düşük sıcaklıklarda işlenebilmesi kâğıt gibi ısıya duyarlı bir taban için önemli; raf ömrünün de uzun olduğu belirtiliyor. Mürekkep şu anda ticarileştirilmeye hazırlanıyor. Fraunhofer ISC ve Joanneum Research ise aktif bileşenler için başka malzeme formülleri geliştirip denedi.

Üç gösterim cihazı: Şeker ölçerden tebrik kartına

Projenin son aşamasında ekip, tipik tek kullanımlık elektronik örneklerini seçti. İlki, diyabet hastalarının kan şekerini ölçmek için kullandığı türden, rulodan ruloya basılmış bir glikoz sensörü. İkincisi, ilaç gibi sıcaklığa duyarlı ürünlerin taşıma ve depolama sırasında izlenmesi için dört katmanlı karta kurulmuş, kredi kartı büyüklüğünde bir zaman-sıcaklık göstergesi (TTI). Üçüncüsü, tebrik kartlarında müzik ya da sesli mesaj kaydedip çalan, katlanabilir bir ses kartı. Bültene göre üç cihaz da projede geliştirilen kâğıt kartlar ve malzemelerle başarıyla üretildi ve geri dönüştürülebilirlikleri de gösterildi.

Seçimin mantığı açık: Bunlar ya birkaç gün ya da birkaç kez kullanılıp atılan, buna karşın içinde gerçek bir devre bulunan ürünler. Kısa ömürlü ve hafif koşullarda çalışan bu tür cihazlarda kâğıdın sınırlı dayanıklılığı sorun olmaktan çıkıyor; ömür sonunda kâğıt atıkla birlikte işlenebilmesi ise büyük bir avantaj. Ekip daha zorlu uygulamalar için devre karmaşıklığının artırılabileceğini söylüyor; ancak akıllı telefon ya da bilgisayar gibi yoğun, ısınan ve yıllarca çalışması beklenen cihazlar projede denenmedi.

Çöpten yeniden mürekkebe: Geri dönüşüm denemeleri

Projenin asıl sınavı kartın ömrünün sonunda yaşandı. Grenoble INP-UGA'nın yürüttüğü geri dönüşüm denemeleri, baskılı ve koruyucu katmanla kaplanmış kâğıt kartların, sulu işlem adımları biraz değiştirilmiş bir kâğıt geri dönüşüm sürecinde işlenebildiğini doğruladı. Bu süreçte selüloz lifleri geri kazanılıyor, gümüş ve polimer kısımları ayrılıyor. Gümüş geri kazanımında yüksek verim elde edildi: Alev geciktiriciyle işlenmemiş kâğıtlarda %83'e, emdirilmiş kâğıtlarda %89'a kadar. Ayrılan gümüş yeniden toplanıp yeni mürekkebin içine katıldı; böylece metal açısından döngü kapanmış oldu.

Yakın çekimde gri renkli, lifli, kıyılmış atık kâğıt hamuru yığını; arada renkli küçük kâğıt parçaları
Kâğıt geri dönüşümünün ilk adımlarından biri: kıyılmış atık kâğıt. CircEl-Paper kartları, sulu adımları biraz değiştirilmiş böyle bir süreçte bileşenlerine ayrılabiliyor. Fotoğraf: Tony Webster / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Lif tarafında ise iş henüz yarım. Emdirilmiş kâğıttan geri kazanılan selüloz lifleri, emdirme maddelerini hâlâ taşıyor ve bu liflerden yeniden elektronik cihaz üretilip üretilemeyeceği henüz test edilmedi. Sağlık ve çevre riskleri tarafında QSAR Lab, kart kâğıdının ve baskılı elektronikte kullanılan diğer malzemelerin temel bileşenlerini tahmin modelleriyle çeşitli model organizmalar üzerinden değerlendirdi. Sonuç, mevcut deney verileri ve bilgisayar tabanlı yöntemlere göre bileşenlerin çoğunun görece güvenli sayılabileceği, ama riskleri azaltmak için madde seçiminin dikkatle yapılması gerektiği yönünde. Joanneum Research klasik yaşam döngüsü analizini yürütürken Fraunhofer ISC, erken geliştirme aşamasında teknoloji kararlarını desteklemek için openLCA tabanlı bir veri platformu kurdu; proje sonunda platformda 150'den fazla malzeme ve bunları bağlayan 50'den fazla süreç kayıtlıydı.

İnfografik: kâğıt devre kartının beş adımlı döngüsü; kâğıt, gümüş mürekkeple baskı, çok katmanlı kart, kullanım (glikoz sensörü, zaman-sıcaklık göstergesi, ses kartı) ve uyarlanmış kâğıt geri dönüşümü; geri kazanılan gümüşün yüzde 83 ve 89 oranlarıyla yeni mürekkebe dönmesi, liflerin yeniden kullanımının henüz test edilmediği notu
Kâğıt devre kartının tasarlanan döngüsü: Gümüş tarafında döngü kapandı, lif tarafında kapanmadı. İnfografik: bilimveteknoloji.com (CircEl-Paper / Fraunhofer ISC kapanış bülteni, 19 Kasım 2026)

Sınırlar ve sırada ne var?

Bülten iyimser bir tablo çiziyor, ama önemli soruları da açık bırakıyor. Kâğıt kartların nem altında ne kadar dayandığı, hangi sıcaklığa kadar güvenle çalıştığı, kaç kez katlanıp bükülebildiği ve kaç ay işlev gördüğü gibi dayanıklılık rakamları açıklanmadı. Üretim maliyetinin FR4 kartlarla nasıl karşılaştırıldığı ve ilk ticari ürünün ne zaman çıkabileceği de belirtilmedi. Proje başladığında, 2023 tarihli tanıtım bülteninde, FR4 yerine kâğıt kullanmanın karbon ayak izinde %60'a varan azalma sağlayabileceği öngörülmüştü; kapanış bülteninde ise yaşam döngüsü analizinin sayısal sonucu paylaşılmadı. Sonuçlar şimdilik hakemli bir dergide yayımlanmış tek bir çalışma olarak değil, proje bülteni olarak duyuruldu.

Ekibin kendi listesi de açık: Kâğıt tabanın klasik kart kimyasına uyumsuzluğu nedeniyle geliştirilen "yumuşak" kaplama ve aşındırma süreçlerinin sanayi ölçeğine taşınması, emdirilmiş liflerin yeniden kullanılabilirliğinin denenmesi ve daha zorlu uygulamalar için devrelerin karmaşıklaştırılması gerekiyor. Yine de proje somut bir eşiği aştı: Kâğıttan, çok katmanlı, çalışan ve ardından kâğıt gibi geri dönüştürülebilen devre kartları artık bir kavram değil, üç gösterim cihazıyla sınanmış bir teknoloji. Geri dönüştürülmüş gümüşlü SECTR mürekkebinin ticarileşmesi, bu yaklaşımın laboratuvardan çıkıp çıkmayacağının ilk işareti olacak. Her yıl milyonlarca tonu bulan e-atığın bir dilimini oluşturan tek kullanımlık elektronik için, çöpü kaynağında azaltan böyle tasarımlar geri dönüşüm tesislerinin yükünü hafifletebilir.

Kaynaklar: CircEl-Paper / Fraunhofer ISC basın bülteni, "Multilayer printed circuit boards made from paper – EU project CircEl-Paper demonstrates practical viability" (19 Kasım 2026); Tech Xplore (19 Kasım 2026); Fraunhofer ISC basın bülteni, "CircEl-Paper: Recyclable paper-based electronics" (1 Haziran 2023); CORDIS proje kaydı 101070114; Liu J. ve ark., "Future paper based printed circuit boards for green electronics: fabrication and life cycle assessment", Energy & Environmental Science 7 (2014) 3674–3682, DOI 10.1039/C4EE01995D; Global E-waste Monitor 2024 (ITU / UNITAR); Eurostat, "Waste statistics – electrical and electronic equipment" (Ekim 2026); Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 7. Türkiye Çevre Durum Raporu; King A., "Sustainable technology: Building greener circuit boards", Chemistry & Industry (2026, sayı 1).

Kapak fotoğrafı: Bir sabit diskin denetleyici kartı, yeşil FR4 üzerinde bakır izler ve yüzeye monte bileşenler, 24 Ağustos 2014. Magnus Hagdorn (marsupium photography) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Paylaş

Benzer Haberler

Tüm haberler
Astronomi

Evren

Evren ve yapısı hakkında merak ettiğiniz herşeyi bulabileceğiniz bir makale. Evrenin yaşı ve çapı gibi evren hakkında bir çok bilgiyi sizin…

MakaleArşiv
Astronomi

Güneş Sistemi

Güneş sistemi'nin yapısı ve özellikleri hakkında ayrıntılı bir makale hazırladık. Güneş sisteminde bulunana gezegenler, gök taşları ve…

MakaleArşiv
Fizik

Kuantum

Kuantum fiziği hakkında mümkün olduğunca anlaşılır bir dille ile yazılmış bir makale. Kuantum fiziği nedir? Kuantum mekaniğinin temelleri.

MakaleArşiv