Riemann hipotezi yapay zekâyla çözüldü mü? Doğrulama sürüyor

Anthropic'te çalışan matematikçi Levent Alpöge, 20 Kasım 2026'da Claude ile birlikte 1859'dan beri açık olan Riemann hipotezini kanıtladığına inandığını açıkladı. Kanıt, bilgisayarın her adımı denetlediği Lean diliyle yazılmış 175 bin dosyalık bir arşiv; bağımsız denetimler olumlu, ama son karşılaştırma testi, insanın okuyabileceği bir anlatım ve hakemli yayın henüz yok.
Matematiğin en ünlü açık sorusu belki de 167 yıl sonra kapanıyor; ama bu kez kapıyı açan anahtarı kimse tek başına okuyamıyor. Yapay zekâ şirketi Anthropic'te çalışan matematikçi Levent Alpöge, 20 Kasım 2026'da kişisel sitesinde yayımladığı dört sayfalık bir notta, şirketin dil modeli Claude ile birlikte Riemann hipotezinin bir kanıtını bulduğuna inandığını açıkladı. Alpöge'ye göre aynı yöntem, hipotezin daha geniş kapsamlı bir türü olan genelleştirilmiş Riemann hipotezini de kapsıyor. Kanıt geleneksel bir makale olarak değil, bilgisayarın her mantık adımını tek tek denetlediği Lean diliyle yazılmış dev bir kod arşivi olarak paylaşıldı. Bağımsız matematikçilerin ilk denetimleri olumlu sonuç verdi; ancak son kontroller sürüyor ve iddia henüz matematik camiasının kabul ettiği bir sonuç değil.
Riemann hipotezi neyi söylüyor?
Hikâye asal sayılarla, yani yalnız 1'e ve kendisine bölünebilen 2, 3, 5, 7, 11 gibi sayılarla başlar. Asallar sayı doğrusunda ilk bakışta düzensiz serpiştirilmiş gibidir, ama büyük ölçekte şaşırtıcı bir düzene uyarlar. 19. yüzyılın sonunda kanıtlanan asal sayı teoremine göre x'e kadar olan asal sayıların adedi kabaca x'in doğal logaritmasına oranıdır. Örneğin 1 milyona kadar 78.498 asal vardır; basit formül yaklaşık 72.400, daha incelikli bir sürümü ise yaklaşık 78.600 verir (bizim hesabımız). Asıl soru, bu tahminlerin gerçek sayıdan ne kadar sapabileceğidir.
Alman matematikçi Bernhard Riemann, sekiz sayfalık ünlü makalesinde bu sapmanın tek bir fonksiyonun davranışına bağlı olduğunu gösterdi. Bugün onun adıyla anılan zeta fonksiyonu, en basit hâliyle 1 + 1/2s + 1/3s + 1/4s + … toplamıdır ve s yalnız gerçel değil, karmaşık sayılar için de tanımlanabilir. Fonksiyonun sıfır değerini aldığı noktalar iki türdür. −2, −4, −6 gibi "aşikâr" sıfırlar iyi bilinir. Diğerleri ise gerçel kısmı 0 ile 1 arasında kalan dar bir şeritte, "kritik şerit"te bulunur. Riemann, bu aşikâr olmayan sıfırların hepsinin şeridin tam ortasındaki, gerçel kısmı 1/2 olan dikey doğruda yer aldığını "çok olası" bulduğunu yazdı ama kanıtlayamadı.
Hipotez doğruysa asal sayılar, olabilecek en düzenli biçimde dağılıyor demektir: Asal sayı sayısındaki hata payı mümkün olan en küçük ölçektedir. Sayılar kuramında binden fazla sonuç "Riemann hipotezi doğruysa" koşuluyla kanıtlanmıştır; hipotezin kanıtı bu yapının tamamını tek hamlede sağlam zemine oturtmak anlamına gelir.

167 yıllık bir bilmece ve 1 milyon dolar
Riemann makalesini 1859'da Berlin Bilimler Akademisi'ne sundu. Sonraki on yıllarda hipotez matematiğin merkezine yerleşti. 1896'da Jacques Hadamard ve Charles de la Vallée Poussin, gerçel kısmı 1 olan doğruda sıfır bulunmadığını göstererek asal sayı teoremini kanıtladı. David Hilbert, 1900'de Paris'teki Uluslararası Matematikçiler Kongresi'nde sunduğu 23 büyük problem listesine Riemann hipotezini sekizinci sırada aldı. 1914'te G. H. Hardy, kritik doğru üzerinde sonsuz sayıda sıfır bulunduğunu kanıtladı; ama bu "hepsi" demek değildi. Atle Selberg, Norman Levinson ve Brian Conrey gibi isimler sonraki on yıllarda doğrunun üzerinde kalan sıfırların oranına giderek yükselen alt sınırlar koydu.

Clay Matematik Enstitüsü 2000 yılında yüzyılın en zor yedi problemini "Milenyum Problemleri" olarak ilan etti ve her biri için 1 milyon dolar ödül koydu; Riemann hipotezi bu listenin en ünlüsüdür. Enstitünün sayfasına göre ilk 10 trilyon sıfır bilgisayarla denetlendi ve hepsi doğrunun üzerinde çıktı. Ancak sıfırlar sonsuz sayıda olduğu için bu bir kanıt değil, yalnız güçlü bir kanıt belirtisidir. Enstitünün kurallarına göre bir çözümün ödüle aday olması için hakemli bir dergide yayımlanması ve ardından iki yıl boyunca incelemeye dayanması gerekiyor. Enstitü, 21 Kasım itibarıyla problemi hâlâ "çözülmemiş" olarak listeliyordu.

Dört sayfalık not ve dev bir Lean arşivi
Alpöge'nin notu kanıtın kısa bir taslağını içeriyor; asıl kanıt ise yalnız Lean koduyla yayımlandı. Arşiv 14 paketten ve 175.187 Lean dosyasından oluşuyor. Alpöge'nin kendi tahminine göre bu kod kâğıda dökülse 250.000 sayfayı aşar. AFP'ye göre Alpöge, kanıtın ayrıntılı yazılı anlatımının son derece uzun olacağını, kullanılan matematiğin tamamına henüz kendisinin de hâkim olmadığını ve kanıtı düzgün bir metin hâline getirmeyi planladığını söyledi.
Kodun kanıtladığı beş ana teorem, MIT'nin yayımladığı denetim kayıtlarına göre, Lean'in matematik kütüphanesi Mathlib'deki hazır Riemann hipotezi tanımını ve Dirichlet L-fonksiyonları denen geniş bir fonksiyon ailesi için aynı ifadeyi kapsıyor. Bu ikinci kısım genelleştirilmiş Riemann hipotezinin Dirichlet L-fonksiyonlarıyla sınırlı biçimine karşılık geliyor; daha da geniş fonksiyon ailelerini içeren sürümler bu kapsamın dışında.
Anthropic'in bu alanda adı ilk kez geçmiyor. Şirket Ağustos'ta, yayımlanmamış bir Claude modelinin kritik doğru üzerindeki sıfırların oranı için bilinen alt sınırı %41,6'dan %67,2'ye yükselttiğini duyurmuş, ama hipotezin kanıtlanmadığını ve bu tekniklerin bir kanıta götürmesinin beklenmediğini açıkça belirtmişti. O sonucu da Alpöge ve meslektaşı Ralph Furman incelemişti. Duyurunun zamanlaması da soru işareti yarattı: İddia, Anthropic'in rekor kıran halka arzından günler sonra geldi. Nature'a konuşan Montreal Üniversitesi'nden Andrew Granville zamanlamayı şirketin hisselerindeki düşüşle ilişkilendirdi; Alpöge ise notunda bu "kinik" yorumun doğru olmadığını yazdı. Anthropic, Nature'ın yorum talebini yanıtlamadı.
Lean nedir, "derleniyor" neyi kanıtlar?
Lean, matematiksel kanıtları bilgisayar programı gibi yazmaya izin veren bir "kanıt yardımcısı". Kanıtın her adımı, küçük ve güvenilir bir çekirdek programın denetiminden geçer; tek bir mantık boşluğu bile kodun derlenmesini engeller. Son yıllarda büyük teoremlerin bu yolla biçimsel olarak doğrulanması yaygınlaştı ve yapay zekâ modelleri de Lean'i, ürettikleri kanıtların doğruluğunu sınamak için kullanıyor.
Ancak "kod hatasız derleniyor" ile "Riemann hipotezi kanıtlandı" aynı cümle değil. Derleme, yazılan teoremin kurallara uygun biçimde kanıtlandığını gösterir; teoremin kendisinin gerçekten Riemann hipotezi olup olmadığı ayrıca kontrol edilmelidir. Bir kodda sembollerin anlamı sessizce değiştirilmiş, gizli bir varsayım eklenmiş ya da ifade farkında olmadan zayıflatılmış olabilir. Imperial College London'dan biçimsel matematik uzmanı Kevin Buzzard da Scientific American'a ilk sorulması gereken sorunun bu olduğunu, yani Lean'deki ifadenin gerçek teoremle örtüşüp örtüşmediğini söyledi. Bunu yanıtlamak için "comparator" denen bir araç, kanıtı önceden yazılmış resmî hedef ifadeyle karşılaştırıyor ve birden çok bağımsız çekirdekte yeniden derliyor.

MIT'den Andrew Sutherland, Alpöge'nin kodunu kendi bilgisayarlarında baştan derledi. MIT'deki doğrulama sayfasına göre 175.187 dosyanın tamamı hatasız derlendi, beş ana teorem yalnız Lean'in üç standart aksiyomuna dayanıyor ve kanıt Rust diliyle yazılmış nanoda dahil dört ayrı denetleyici programdan geçti. Kanıtlanan ifadenin Mathlib'deki tanımla karşılaştırması ve aksiyom denetimi de bir çalıştırmada başarılı oldu. Buna karşın uçtan uca comparator çalıştırması ile Lean'in en titiz "paranoyak" çekirdek denetimi, sayfanın 21 Kasım 13:05 TSİ'deki son güncellemesinde hâlâ sürüyordu. Simon DeDeo ve Elliot Arledge gibi başka araştırmacıların bağımsız kurulumları da benzer sonuçlar bildirdi.
Matematikçiler ne diyor?
Scientific American, bağımsız matematikçilerin kanıtın "neredeyse kesin" doğru olduğunu söylediğini yazdı. Sutherland dergiye bir sorun çıkma ihtimalini neredeyse sıfır gördüğünü, bunun tarihî bir an olduğunu ve matematiksel ayrıntıların anlaşılmasının zaman alacağını söyledi. Oxford Üniversitesi'nden Fields Madalyası sahibi James Maynard, Nature'a kanıt tümüyle doğrulanırsa açıkça tarihî bir dönüm noktası olacağını belirtti. Şili Papalık Katolik Üniversitesi'nden Héctor Pastén, kanıt doğru ve anlaşılır çıkarsa matematiğin yalnız kısmen bağlantılı dallarını birleştirebileceğini söyleyerek onu Rosetta Taşı'na benzetti. Concordia Üniversitesi'nden Carlo Pagano da yalnız özetin bile sayılar kuramında yeni araştırma yönleri açabilecek fikirler içerdiğini düşünüyor.
Temkinli sesler de az değil. Granville, Alpöge'nin duyurudan önce daha anlaşılır bir metin hazırlaması gerektiğini, mevcut notun karmakarışık olduğunu söyledi. Hipotez üzerine çalışan önde gelen isimlerden Brian Conrey AFP'ye, doğrulanırsa bunun matematik tarihinin en büyük olaylarından biri olabileceğini, ama henüz bir el yazması görmediğini ve kanıtın çok karmaşık göründüğünü söyledi; Conrey ileride daha basit yolların bulunacağını da düşünüyor. New York Üniversitesi'nde konuk öğretim üyesi Nestor Guillen ise Alpöge'nin kanıtı tam olarak anlamadığını açıkça kabul etmesini takdir etti. Bilim camiasının asıl sorusu da bu: Bilgisayarın doğruladığı ama hiçbir insanın baştan sona okuyamadığı bir kanıt, matematiğe "neden" sorusunun yanıtını verebilir mi?
Aynı gün iki sürpriz daha
Alpöge'nin duyurusundan saatler sonra Stanford Üniversitesi'nden matematikçi ve Amerikan Matematik Derneği başkanı Ravi Vakil, blogunda bölümdeki genç matematikçi Alessandro Masullo'nun genelleştirilmiş Riemann hipotezi için tamamen insan eliyle, yapay zekâ kullanmadan yazılmış bir kanıt taslağı hazırladığını duyurdu. Vakil, taslağın aylardır Stanford'dan sayılar kuramcısı Brian Conrad tarafından incelendiğini, aslında bir yıl daha olgunlaştırılmasının planlandığını yazdı. Ancak birkaç saat sonra yazısını güncelleyerek, bazıları farklı yapay zekâ modelleriyle saptanan sorunlar bildirildiğini ekledi. Conrad, Scientific American'a taslağın büyük bir revizyondan geçtiğini ve değerlendirme için daha fazla çalışma gerektiğini söyledi.
Aynı gün Alpöge, New York Üniversitesi'nden Tristan Buckmaster ile birlikte yapay zekâ destekli ikinci bir iddiayı da duyurdu: Akışkanların hareketini anlatan üç boyutlu Navier–Stokes denklemlerinin, dışarıdan bir kuvvet uygulanmadan da sonlu sürede "patlayabileceğini", yani hızın sonsuza gidebileceğini gösteren bir kanıt. Bu da bir Milenyum Problemi. OpenAI Eylül'de bu problem için, akışkanı belirli biçimde karıştıran özel ayarlı bir dış kuvvet kullanan bir kanıt duyurmuştu; matematikçiler bu kanıtın doğru göründüğünü ama tam incelenmediğini, birçok uzmanın da yöntemi problemin ifadesindeki bir boşluktan yararlanmak olarak gördüğünü belirtmişti. Buckmaster ve Alpöge kendi kanıtlarının bu boşluğu kapattığını öne sürüyor. Ekip yoğun ve cilalanmamış bir taslak yayımladı, sonucun bilgisayar sertifikasını ise yakında paylaşacağını söyledi; bu iddia da henüz bağımsız olarak doğrulanmadı.
Sınırlar ve sırada ne var?
İlk adım, comparator çalıştırmasının ve kalan çekirdek denetimlerinin sonuçlanması. Bu testler olumlu biterse, kanıtın Lean'deki resmî Riemann hipotezi ifadesini yalnız standart aksiyomlarla kanıtladığı bilgisayar açısından kesinleşmiş olacak. Yine de bu, işin matematiksel kısmını bitirmiyor. Kanıtın hangi fikirlere dayandığı, bu fikirlerin daha kısa ve anlaşılır bir anlatıma dönüştürülüp dönüştürülemeyeceği ve sayılar kuramının diğer sorularına ne katacağı, uzmanların yıllarını alabilir. Clay ödülü için de hakemli yayın ve iki yıllık inceleme şartı yerinde duruyor; bilgisayar arşivi biçimindeki bir kanıtın bu sürece nasıl gireceği şimdilik belirsiz.
İddia doğrulanırsa, matematiğin en zor sorularından biri ilk kez büyük ölçüde bir yapay zekâ sistemiyle birlikte çözülmüş olacak ve "kanıtı anlamak" ile "kanıtın doğru olduğunu bilmek" arasındaki ayrım hiç olmadığı kadar keskinleşecek. Şimdilik en doğru ifade şu: Bilgisayar denetimleri iddianın lehine, son testler sürüyor ve 167 yıllık bilmecenin gerçekten çözüldüğünü söylemek için matematik camiasının kararını beklemek gerekiyor.
Kaynaklar: Nature (D. Castelvecchi, 20 Kasım 2026); Scientific American (J. Howlett, C. Moskowitz, P. Hall; 20 Kasım 2026); AFP / Phys.org (A. Pigman, T. Urbain; 20 Kasım 2026); A. Sutherland, MIT GRH doğrulama sayfası (math.mit.edu/~drew/grh, 21 Kasım 2026 10:05 UTC); The Decoder (21 Kasım 2026); Anthropic, Riemann zeta sonucu duyurusu (10 Ağustos 2026); Clay Matematik Enstitüsü, Riemann hipotezi sayfası; Quanta Magazine (Ekim 2026); A. Odlyzko, zeta fonksiyonu sıfır tabloları.
Kapak görseli: Zeta fonksiyonunun kritik doğru boyunca 999.000 ile 1.000.000 yükseklikleri arasında aldığı değerlerin karmaşık düzlemde çizdiği yol; eğrinin orijinden (0 noktasından) her geçişi bir sıfıra karşılık gelir. MULLIGANACEOUS / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 (kırpıldı, kenar boşluğu eklendi).








