İçeriğe geç

2001'den beri bilim ve teknoloji haberleri, makaleler

Taş bıçak 100 bin yıl erken yapıldı, ama yaygınlaşmadı

Kültür Haber 9 dk okuma
Taş bıçak 100 bin yıl erken yapıldı, ama yaygınlaşmadı

İsrail'deki Jaljulia kazı alanında, el baltası yapan Geç Aşölyen insanlarının yaklaşık 500 bin yıl önce seri taş bıçak üretmeye başladığı belirlendi. Bu bıçaklar, aynı tekniğin Levant'ta yaygınlaşmasından yaklaşık 100 bin yıl önceye ait. Araştırmacılara göre buluş, topluluklar geleneklerine bağlı kaldığı için tutmadı; yeni teknoloji ancak yaşam koşulları değişince benimsendi.

Bir buluşun yapılması, onun hemen herkes tarafından kullanılacağı anlamına gelmez. İsrail'de yürütülen yeni bir arkeolojik çalışma, bu gerçeğin taş devrinde de geçerli olduğunu gösteriyor. Tel Aviv Üniversitesi'nden Vlad Litov ve Ran Barkai ile İsrail Eski Eserler Kurumu'ndan Maayan Shemer, kıyı ovasındaki Jaljulia kazı alanında yaklaşık 500 bin yıl önce düzenli biçimde taş bıçak üretildiğini belirledi. Bu tarih, aynı tür bıçakların Doğu Akdeniz kıyısındaki Levant bölgesinde yaygın bir gelenek hâline gelmesinden yaklaşık 100 bin yıl öncesine denk geliyor. Üstelik bıçakları yapanlar, el baltalarıyla tanınan Aşölyen kültürünün temsilcileriydi ve yeni tekniği denemelerine rağmen eski alet takımlarını bırakmadılar. Quaternary dergisinde 5 Kasım 2026'da açık erişimle yayımlanan çalışma, kültürel evrimin düz bir çizgide ilerlemediğini, yeniliklerin defalarca bulunup unutulabildiğini düşündüren kanıtlara bir yenisini ekliyor.

Bıçak neden bu kadar önemli?

Arkeolojide bıçak (blade), uzunluğu genişliğinin en az iki katı olan, ince ve genellikle paralel kenarlı taş parçasına verilen addır. Bıçaklar özenle hazırlanmış bir çekirdek taştan art arda koparılır; bu da önceden plan yapmayı ve çekirdeğin biçimini sürekli korumayı gerektirir. Daha kaba ve düzensiz olan yongalar (flake) ise milyonlarca yıldır üretiliyordu. Bıçak teknolojisi uzun süre "modern insan davranışının" ve Homo sapiens'in yayılışının işareti sayıldı. Yaklaşık 50 bin yıl öncesinden itibaren Üst Paleolitik'te bıçaklar, sapa takılan bileşik aletlerin ve fırlatılan silah uçlarının temelini oluşturdu.

Son yıllardaki bulgular bu tabloyu çoktan karmaşıklaştırdı. Kenya'daki Kapthurin Formasyonu'nda yaklaşık 545 ve 509 bin yıl öncesine tarihlenen katmanlarda sistematik bıçak üretimi bulundu. Güney Afrika'daki Kathu Pan 1 alanında da yaklaşık 464 bin yıl önceye ait, büyük ve özenli bıçaklar ortaya çıkarıldı. Levant'ta ise bıçaklar, yaklaşık 400 ile 200 bin yıl öncesi arasına tarihlenen Akeulo-Yabrudiyen Kültür Kompleksi'nde (AYCC) bol miktarda görülüyor; bu kompleksin bıçak ağırlıklı aletlerine Amudian endüstrisi deniyor. Tel Aviv'in doğusundaki Qesem Mağarası ile Karmel Dağı'ndaki Tabun Mağarası, Amudian bıçaklarının en iyi bilindiği yerler arasında. Buna karşılık daha önceki Aşölyen alanlarında bıçak neredeyse hiç bulunmuyordu ve bu fark, iki kültürü birbirinden ayıran temel ölçütlerden biri sayılıyordu.

İnfografik: bıçak üretiminin zaman çizelgesi; Jaljulia D 516-417, C 444-428, B 367-316 bin yıl; Akeulo-Yabrudiyen 420-200; Erken Orta Paleolitik 250-200; Üst Paleolitik 50 bin yıldan bu yana; Kapthurin 545 ve 509; Kathu Pan 1 yaklaşık 511-417; en eski Homo sapiens fosilleri yaklaşık 315 bin yıl
Bıçak üretiminin bilinen en erken izleri ve Levant'ta yaygınlaştığı dönemler. Turuncu alan, Jaljulia'daki en eski bıçaklar ile Amudian'ın yaygınlaşması arasındaki yaklaşık 100 bin yıllık boşluğu gösteriyor. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Litov, Shemer ve Barkai, Quaternary 2026; Richter ve ark., Nature 2017)

Jaljulia: Eski bir derenin kıyısında bin yıllarca konaklama

Jaljulia, İsrail kıyı ovasının doğu kenarında, bugünkü sahil şeridinden yaklaşık 9 km içeride yer alıyor. Kazılar altı noktada toplam 80 metrekarelik bir alanda yapıldı ve bir hektardan geniş bir Aşölyen arazisinin parçası olan katmanlar 1,5 ile 5 metre derinlikte bulundu. Aletler, Kana Deresi'nin (Wadi Qana) eski bir kolunun bıraktığı çakmaktaşı yüklü çakıl tabakasının hemen üzerinde yer alıyor. Çevre o dönemde, Akdeniz iklim kuşağında sulak alanlar ve bataklıklarla kaplıydı; insanların su ve hammadde bulmak için buraya tekrar tekrar geldiği düşünülüyor. Kemiklerin çoğu korunmamış olsa da tanımlanabilen tek hayvan türü yaban sığırı (Bos primigenius) oldu.

Alanın yaşı, kumların en son ne zaman ışık gördüğünü ölçen ışıkla uyarılmış lüminesans yöntemleri (TT-OSL ve pIR-IR290) ile elektron spin rezonansı (ESR) kullanılarak belirlendi. Sonuçlar, insan etkinliğini yaklaşık 514 ile 195 bin yıl öncesi arasına yerleştiriyor. En eski kullanım evreleri D noktası (516–417 bin yıl) ve C noktası (444–428 bin yıl); B noktası 367–316 bin yıl öncesine tarihleniyor. Alet topluluğu tipik bir Geç Aşölyen görünümünde: Çoğunluğu yongalar ve yonga aletleri oluşturuyor, yanında çeşitli boyutlarda el baltaları, kıyıcılar ve kazıyıcılar var. Daha önce yapılan aşınma izi analizleri, el baltalarının çoğunlukla kemik gibi sert maddeleri işlemekte kullanıldığını göstermişti.

282 parçada saklı bir üretim zinciri

Ekip, beş kazı noktasından çıkan yaklaşık 25 bin parçalık topluluğun içinden bıçak üretimiyle ilgili 282 parçayı ayrıntılı olarak inceledi. Bu, tüm topluluğun yalnızca yüzde 1,2 ile 2,1'i kadar. Ancak parçalar üretim zincirinin bütün halkalarını temsil ediyor: 32 çekirdek, çekirdeği biçimlendirmek ve onarmak için koparılan 89 düzeltme parçası ve 161 bıçak. Bıçakların 76'sı yüzeyinde taşın doğal kabuğunu taşıyan kabuklu bıçak, 67'si sıradan bıçak, 14'ü ise Amudian'ın tanı aleti sayılan "doğal sırtlı bıçak" (naturally backed knife). Bu son türde bir kenar keskin, karşı kenar ise tutmayı kolaylaştıran kalın bir kabuk sırtı olarak bırakılmış.

En dikkat çekici bulgu, beş adet ince çakmaktaşı levhadan yapılmış çekirdek. Bunlar, Qesem Mağarası'nda tanımlanan "paralel kenarlı" çekirdek tipiyle birebir örtüşüyor ve yalnızca en eski iki noktada, D ve C'de bulundu. Bu çekirdeklerde üretim yüzeyinin tamamı art arda bıçak koparılarak kullanılmış. Bıçağın çekirdeğin ucunu da alıp götürdüğü "aşırı geçiş" (overpass) uçları, Amudian ustalarının çekirdeğin kavisini korumak için bilinçli olarak kullandığı bir yöntemdi. Jaljulia'da bu iz çekirdeklerin yüzde 31'inde görülüyor. Bu tür düzeltme parçalarının yüzde 64'ünde önceki bıçak izleri bulunuyor; araştırmacılara göre bu, üretimin rastlantısal değil sürekli olduğunun en açık işareti.

İnfografik: el baltası, yonga ve bıçağın şematik karşılaştırması; Jaljulia'da yaklaşık 25 bin parça içinde 282 bıçakla ilgili parça, bunların 32'si çekirdek, 89'u düzeltme parçası, 161'i bıçak; Amudian-benzeri özellik payı D ve C'de yüzde 39,2, B'de yüzde 32,0; ortalama bıçak uzunluğu Jaljulia'da 47,7, Qesem'de 51,2 milimetre
Bıçak nedir ve Jaljulia'da ne bulundu? Ortalama ölçüler Jaljulia bıçaklarının Qesem'dekilerden biraz kısa ve dar, kalınlıklarının ise yaklaşık 1 cm ile benzer olduğunu gösteriyor. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Litov, Shemer ve Barkai, Quaternary 2026)

"Amudian-benzeri": Qesem'den önce Qesem tarzı

Araştırmacılar Jaljulia bıçaklarını, yalnızca yaklaşık 6 km uzaklıktaki Qesem Mağarası'nın iyi belgelenmiş Amudian bıçaklarıyla karşılaştırdı. Bıçaklar ortalama 48 mm uzunlukta; Qesem'dekilerden biraz kısa ve dar, kalınlıkları ise benzer. Paralel kenarlı çekirdekler, doğal sırtlı bıçaklar ve çekirdek düzeltme parçaları gibi tanı ölçütlerine göre, en eski noktalardaki bıçak parçalarının yaklaşık yüzde 39'u, daha genç B noktasındakilerin ise yaklaşık yüzde 32'si Amudian'a benzer özellikler taşıyor. Ekip bu küçük ölçekli üretime "Amudian-benzeri" adını verdi. Yazarlar, Amudian olanla olmayanın ayrımının yoruma açık olduğunu da not ediyor; tam gelişmiş Amudian topluluklarında da tanı özelliği taşımayan çok sayıda parça bulunuyor.

Zamanlama önemli. Qesem Mağarası'ndaki yerleşim yaklaşık 420 bin yıl önce başlıyor, yani Jaljulia'nın en eski katmanlarından sonra. Bu da tekniğin Akeulo-Yabrudiyen topluluklarından Aşölyenlere geçmiş olabileceği ihtimalini dışlıyor. Yönün tersi daha olası görünüyor: Ekibin önceki bir çalışması, Akeulo-Yabrudiyen'in bir diğer simgesi olan Quina tipi kalın kazıyıcıların da Jaljulia'da erken örneklerini bulmuştu. Yazarlara göre Geç Aşölyen, iki yeniliğin de kaynağı olmuş olabilir.

Fotoğraf ve çizim panosu: solda Jaljulia'dan bir çakmaktaşı levha, paralel kenarlı çekirdek, aşırı geçişli parça, kabuklu bıçak ve iki doğal sırtlı bıçak; sağda Qesem Mağarası'ndan benzer çekirdek ve bıçakların çizimleri; altta 3 santimetrelik ölçek
Solda Geç Aşölyen Jaljulia'dan, sağda Akeulo-Yabrudiyen Qesem Mağarası'ndan karşılaştırılabilir parçalar: yerinde bulunan çakmaktaşı levha (1), paralel kenarlı çekirdekler (2, 7, 8), aşırı geçişli parçalar (3, 10), bıçaklar (4, 11) ve doğal sırtlı bıçaklar (5, 6, 12). Görsel: Litov, Shemer ve Barkai, Quaternary 9(6):77 (2026), Şekil 3, CC BY 4.0

Bir deneme, ama kalıcı olmayan bir deneme

Jaljulia'daki bıçak üretimi ustalık düzeyinde değildi. Çekirdeklerde ve bıçaklarda, darbenin yanlış yönlendiğini gösteren basamaklı ve kırık uçlar sık görülüyor; çekirdeklerin çoğu tükendiği için değil, bu hatalar yüzünden atılmış görünüyor. Bıçaklar nadiren rötuşlanmış, yani kenarları sonradan düzeltilmemiş. Çoğu 5 cm'den kısa olan bu parçaların, doğal keskin kenarlarıyla hemen kullanılmak üzere üretildiği düşünülüyor. Ham madde seçimi de Qesem'deki kadar titiz değil; zaman zaman kaba, breşli çakmaktaşı da kullanılmış. Yazarlar bunu "erken ve hâlâ deneme aşamasındaki" bir teknolojinin belirtisi olarak yorumluyor.

Daha da çarpıcı olanı, tekniğin zamanla gelişmek yerine silikleşmesi. Daha genç B noktasında bıçak sayısı genel olarak artsa da Amudian'a özgü düzen zayıflıyor: Paralel kenarlı çekirdek hiç yok, doğal sırtlı bıçaklar nadirleşiyor. Ekibe göre Jaljulia'daki bıçak üretimi, küçük ama belirgin bir Amudian-benzeri endüstri olarak başlamış, sonra yerini daha gelişigüzel bir üretime bırakmış. Aşölyen alet takımı ise yüz binlerce yıl boyunca aynı kalmış.

Beyaz köpük tepsi içinde yan yana dizilmiş beş çakmaktaşı el baltası; sağ üstte Israel Tabun, Garrod Collection, 5 Handaxes, Level Ea yazılı etiket
Aşölyen kültürünün simgesi el baltaları: Dorothy Garrod'un 1929–1934'te Karmel Dağı'ndaki Tabun Mağarası'nda yaptığı kazılardan çıkan ve British Museum koleksiyonunda bulunan beş örnek. Fotoğraf: Fæ / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Yenilik neden yayılmadı?

Yazarlar, Geç Aşölyen'i yeniliklerin başarıyla denendiği ama geleneksel alet takımının değişmediği bir dönem olarak tanımlıyor ve bunu daha önce önerilen "tercih edilmiş kültürel muhafazakârlık" kavramıyla açıklıyor. Litov, New Scientist'e yaptığı açıklamada bu insanların bıçak yapacak teknik ve zihinsel yeteneğe ulaştıkları hâlde geleneksel Aşölyen teknolojisine bağlı kaldıklarını vurguladı. Ekip, asıl değişimin geçim biçimiyle geldiğini düşünüyor. Levant'taki Aşölyen katmanlarında fil ve benzeri hortumlu hayvanların kalıntıları, hatta kasaplık izleri sık görülüyor. Yaklaşık 400 bin yıl önce bu dev hayvanlar bölgeden çekilince, Akeulo-Yabrudiyen toplulukları alageyik gibi daha küçük toynaklılara yöneldi ve Amudian bıçakları bunları parçalamakta kullanıldı. Litov'a göre küçük av, en çok kaloriyi elde etmek için daha titiz bir kasaplık ve deri yüzme gibi ince işler gerektiriyordu.

Çalışma ayrıca daha geniş bir örüntüye işaret ediyor. Kenya'daki Kapthurin bıçakları el baltası içermeyen, yonga ağırlıklı bir toplulukta bulunuyor; Kathu Pan 1'de bıçaklar Levallois benzeri bir yöntemle üretilmiş ve çoğu kez uçlara dönüştürülmüş. Yöntemlerin bu kadar farklı olması, birbirinden kopuk insan topluluklarının bıçak üretimini yaklaşık aynı dönemde ve birbirinden bağımsız olarak bulduğunu düşündürüyor. Yazarlar buna "yakınsak kültürel evrim" diyor ve benzer bağımsız ortaya çıkışların Levallois yöntemi ile Quina kazıyıcıları için de önerildiğini hatırlatıyor. Bu ilk bıçaklar, Fas'taki Jebel Irhoud'da bulunan ve yaklaşık 315 bin yıl öncesine tarihlenen en eski Homo sapiens fosillerinden de çok daha eski. Jaljulia'da insan fosili bulunmadığı için bıçakları kimin yaptığı bilinmiyor; Levant'taki Aşölyen şimdilik geniş anlamda Homo erectus'a atfediliyor.

Uzmanlar ne diyor, sırada ne var?

Çalışmada yer almayan uzmanlar, bulgunun genel tabloya uyduğunu ama yorumun tartışmaya açık olduğunu düşünüyor. Kathu Pan bıçaklarını daha önce inceleyen Toronto Üniversitesi'nden Michael Chazan, New Scientist'e o alanda da dikkat çekici bir bıçak teknolojisinin ortaya çıkıp sonra kaybolduğunu, oradaki bir sonraki bıçak üretiminin ancak yaklaşık 70 bin yıl önceye ait olduğunu söyledi. Chazan'a göre bu kadar uyumlu görünen bir tekniğin sürdürülmemesinin nedeni, bıçakların yongalardan aslında üstün olmaması olabilir. Arizona Üniversitesi'nden Steven Kuhn ise bıçakların asıl avantajının, aletlerin sapa takılmasının yaygınlaştığı dönemlerde ortaya çıktığını, o zamana dek bıçağın yalnızca bir başka keskin kenar kaynağı olduğunu belirtti.

Jaljulia'nın hikâyesi de henüz tamamlanmadı. Yaklaşık 310 ile 195 bin yıl öncesine tarihlenen G noktasının aletleri hâlâ inceleniyor ve bu çalışmaya dahil edilmedi; daha geç dönemde neler olduğunu bu topluluk gösterebilir. Bıçakların gerçekten neyi kesmekte kullanıldığını ortaya koyacak aşınma izi ve kalıntı analizleri de Amudian-benzeri bıçakların işlevine ışık tutabilir. Şimdiden ortaya çıkan ders ise açık: Taş devrinde de bir buluşun değeri, onu yapanların hayatını gerçekten değiştirip değiştirmediğine bağlıydı. Jaljulia'nın ustaları bıçak yapmayı biliyordu; ama yaklaşık 100 bin yıl boyunca buna ihtiyaç duymadılar.

Kaynaklar: Litov V., Shemer M., Barkai R., "Early Blade Production in the Levantine Late Acheulian: Implications for the Origins of Blade Technology", Quaternary 9(6):77 (5 Kasım 2026), DOI 10.3390/quat9060077; New Scientist, B. Taub, "Unexpected stone tools from Israel raise questions about cultural evolution" (20 Kasım 2026); Shemer M. ve ark., "Late Acheulian Jaljulia – Early human occupations in the paleo-landscape of the central coastal plain of Israel", PLOS ONE 17:e0267672 (2022); Shimelmitz R., Barkai R., Gopher A., "Systematic blade production at late Lower Paleolithic (400–200 kyr) Qesem Cave, Israel", Journal of Human Evolution 61 (2011); Wilkins J., Chazan M., "Blade production ~500 thousand years ago at Kathu Pan 1, South Africa", Journal of Archaeological Science 39 (2012); Johnson C.R., McBrearty S., "500,000 year old blades from the Kapthurin Formation, Kenya", Journal of Human Evolution 58 (2010); Litov V. ve ark., "Continuity and innovation in the Late Acheulian", Journal of Human Evolution 205 (2025); Richter D. ve ark., "The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco", Nature 546 (2017).

Kapak fotoğrafı: Karmel Dağı'ndaki Tabun Mağarası'nın kazı kesiti; tabelalar Aşölyen, Mugharan (Akeulo-Yabrudiyen) ve Musteryen katmanlarını gösteriyor, Ekim 2016. Avi1111 (dr. avishai teicher) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Paylaş

Benzer Haberler

Tüm haberler
Kültür

En İyi Bilim Belgeselleri

Bilim meraklıları için belgesel önerileri: Cosmos, Through the Wormhole, How the Universe Works ve Stephen Hawking's Universe neden…

MakaleArşiv
Astronomi

Evren

Evren ve yapısı hakkında merak ettiğiniz herşeyi bulabileceğiniz bir makale. Evrenin yaşı ve çapı gibi evren hakkında bir çok bilgiyi sizin…

MakaleArşiv