İçeriğe geç

2001'den beri bilim ve teknoloji haberleri, makaleler

Dağ havası arıları koruyor: Varroa yükseklikte üreyemiyor

Biyoloji Haber 9 dk okuma
Dağ havası arıları koruyor: Varroa yükseklikte üreyemiyor

PLOS Biology'de yayımlanan bir çalışmaya göre Tibet Platosu'nda 3.500 metrenin üstündeki ince hava, bal arılarının en büyük düşmanı Varroa akarının üremesini durduruyor. Lhasa'ya taşınan kolonilerde akar bir yılda yok oldu; deniz seviyesine yakın kovanlarda oksijen kısılınca da aynı sonuç alındı.

Dünyada bal arılarının en büyük düşmanı sayılan Varroa akarının (Varroa destructor) şimdiye kadar bilinmeyen bir zaafı ortaya çıktı: oksijen azlığı. Çin'deki Zhejiang Üniversitesi'nden Huoqing Zheng, Tibet Tarım ve Hayvancılık Bilimleri Akademisi'nden Luo Zha ve İngiltere'deki Salford Üniversitesi'nden akar uzmanı Stephen Martin'in de aralarında bulunduğu ekip, Tibet Platosu'nda 3.500 metrenin üstündeki ince havanın akarın üremesini neredeyse tamamen durdurduğunu gösterdi. PLOS Biology dergisinde 19 Kasım 2026'da yayımlanan çalışmaya göre Lhasa'ya taşınan akarlı kolonilerde parazit bir yıl içinde ortadan kalktı. Araştırmacılar aynı etkiyi deniz seviyesine yakın bir yerde, kovanın içindeki oksijeni azaltarak da elde etti. Bu, onlarca yıldır kimyasal ilaçlara bağımlı kalan arıcılık için ilaçsız yeni bir mücadele yolunun ipucu olabilir.

Arıcılığın bir numaralı düşmanı

Varroa, yetişkin bir dişisi yaklaşık bir buçuk milimetre boyunda, yengeç kabuğunu andıran kırmızımsı kahverengi bir akar. Arıların vücudunda taşınır, kapalı yavru gözlerinin içinde gelişen pupalarla beslenerek çoğalır. Asıl zararı ise taşıdığı virüslerden gelir: Kanat deformasyonu virüsü gibi patojenleri yayarak kolonileri birkaç yıl içinde çökertebilir. Akar aslında Asya bal arısının (Apis cerana) paraziti. Batı bal arısı (Apis mellifera) Doğu Asya'ya götürülünce akar yeni konağa atladı ve bu konakta savunmasız bir kurban buldu. Çalışmaya göre Çin'de Batı bal arısı kolonilerinde ilk kez 1955'te kaydedildi.

Akar oradan dünyaya yayıldı. Hawaii Tarım Dairesi'ne göre ABD'de ilk kez 1987'de Wisconsin ve Florida'da görüldü; Yeni Zelanda'da 11 Nisan 2000'de Auckland'ın güneyinde bulundu. Varroa'dan uzun süre arınmış kalan son büyük ülke Avustralya'ydı: Akar Haziran 2022'de Newcastle Limanı'ndaki gözetim kovanlarında saptandı ve Eylül 2023'te yok etme çabasının artık sonuç vermeyeceği kabul edildi. Bugün Varroa, Antarktika dışındaki tüm kıtalarda bulunuyor.

Zararın boyutu büyük. ABD'de Apiary Inspectors of America ile Auburn Üniversitesi'nin yürüttüğü ulusal arıcılık anketine göre 2024–2025 kışında kolonilerin tahminen %40,2'si kaybedildi; bu, anketin başladığı günden beri görülen en yüksek kış kaybı. Nisan 2024–Nisan 2025 arasındaki yıllık kayıp %55,6'ya ulaştı. ABD Tarım Bakanlığı'nın araştırma kurumu ARS, Haziran 2025'te ticari kolonilerdeki bu çöküşlerin son aşamada akarların taşıdığı virüslerden kaynaklandığını ve toplanan akarların neredeyse tamamında yaygın bir akar ilacı olan amitraza direnç izleri bulunduğunu açıkladı.

Elektron mikroskobu görüntüsü: bal arısının tüylü vücudu üzerinde duran, oval ve kabuksu gövdeli kırmızımsı Varroa akarı
Bal arısının üzerinde bir Varroa akarı (renklendirilmiş taramalı elektron mikroskobu görüntüsü). Fotoğraf: Eric Erbe, Christopher Pooley / USDA ARS, Wikimedia Commons, kamu malı

Arıcılar bu yüzden akarla sürekli ilaç kullanarak mücadele ediyor. Makaleye göre Çin'de kolonilere bulunduğu bölgeye bağlı olarak yılda beş kereye kadar akar ilacı uygulanıyor. Oysa bal arısının önemi yalnız balla sınırlı değil. Biyoçeşitlilik ve ekosistem hizmetleri hükümetlerarası platformu IPBES'in 2016 tarihli değerlendirmesine göre önde gelen gıda bitkisi türlerinin dörtte üçünden fazlası bir ölçüde hayvanların tozlaşmasına muhtaç; hayvan tozlaşmasına doğrudan bağlanabilen yıllık küresel ürünün değeri 235–577 milyar dolar (2015 doları). Bal arısı ise dünyada tozlaşma için yetiştirilen en önemli tür.

Tibet'ten gelen tuhaf bir gözlem

Hikâye arıcıların bir gözlemiyle başladı. Tibet Platosu'na 2004'te arıcılığı geliştirmek amacıyla yalnızca 30 Batı bal arısı kolonisi götürülmüştü; 20 yıl sonra koloni sayısı 12.000'i aştı. Göçer arıcılar, alçak bölgelerden akarlı kolonileri platoya taşıdıklarında Varroa'nın bir yıl içinde adeta kaybolduğunu fark etti. Makaleye göre Tibet'teki kolonilere 2006'dan beri akar ilacı uygulanmıyor ve akara bağlı bir sorun bildirilmiyor. Araştırmacılar, Varroa'nın kolonilerden kendiliğinden kaybolduğunun ilk kez görüldüğünü vurguluyor. Ekibin amacı bu olguyu doğrulamak ve arkasındaki mekanizmayı bulmaktı.

60 koloni, dört rakım

Mayıs 2024'te Çin'in güneyindeki Xishuangbanna'da aynı arılıktan seçilen 60 koloni 15'erlik dört gruba ayrıldı. Gruplardan biri Xishuangbanna'da yeni bir yere (554 m), diğerleri Kunming'e (1.966 m), güneydoğu Tibet'teki Nyingchi'ye (2.928 m) ve Lhasa'ya (3.637 m) kamyonla taşındı. Lhasa'ya akarın en yoğun olduğu grup gönderildi ki enfekte gözleri bulmak kolaylaşsın. Hiçbir koloniye akar ilacı verilmedi.

Sonuçlar iki ayrı kaderi gösterdi. Alçak bölgelerde akar patladı: Kapalı işçi yavrusundaki bulaşma oranı iki ayda Xishuangbanna'da %1'den %14,1'e, Kunming'de %2,8'den %21,8'e çıktı. Dört ayın sonunda alçaktaki iki yerde 30 koloniden 25'i ölmüştü; araştırmacılar bunu büyük olasılıkla yüksek akar yüküne bağlıyor (Kunming'de Asya eşek arısı saldırıları da etkili oldu). Nyingchi'de akar daha yavaş arttı ama bir yıl içinde oradaki koloniler de öldü. Lhasa'da ise tersi oldu: Bulaşma oranı %9,3'ten iki ayda %3,3'e, dört ayda %1,6'ya ve bir yılın sonunda sıfıra indi. 15 koloniden 14'ü bir yıl sonra akarsız yaşıyordu; iki yıl sonra 13'ü hâlâ ayaktaydı. Bu koloniler bu sürede ilaç ya da planlı izleme dışında ek bakım görmedi. 2023'te Baoji'den (1.023 m) Shannan'a (3.587 m) taşınan 15 kolonilik ön çalışmada da bulaşma üç ayda belirgin biçimde azalmıştı.

İnfografik: dört rakımda akar bulaşma oranının zamanla değişimi; Xishuangbanna'da dört ayda yüzde 44'e, Kunming'de iki ayda yüzde 21,8'e çıkış, Nyingchi'de yüzde 10,6, Lhasa'da yüzde 9,3'ten bir yılda sıfıra iniş; yanda dördüncü ayda alçak yerlerde 30 koloniden 5'inin, yüksek yerlerde 29 koloniden 28'inin yaşadığı, birinci yılda Lhasa dışında koloni kalmadığı, Lhasa'da 15 koloniden 14'ünün akarsız, ikinci yılda 13'ünün ilaçsız yaşadığı
Dört rakımda akar bulaşma oranı ve kolonilerin akıbeti. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Wei ve ark., PLOS Biology 2026)

Akar yumurtluyor, yavrular büyümüyor

Akarın üremesi alışılmış bir takvimle işler. Dişi akar, kapanmak üzere olan bir işçi arı gözüne girer; göz mumla kapandıktan yaklaşık 60 saat sonra ilk yumurtasını bırakır. İlk yumurtadan her zaman erkek çıkar, sonrakilerden dişiler. Yavrular protonimf ve deutonimf evrelerinden geçip olgunlaşır, kardeşler gözün içinde çiftleşir. Genç arı yaklaşık 12 gün sonra gözden çıktığında, işçi gözünde yalnızca erkek ve en çok üç dişinin olgunlaşmasına zaman yetiyor. Gözden yalnızca olgunlaşmış dişiler canlı çıkabildiği için akar nüfusunun büyümesi bu sayıya bağlı.

Araştırmacılar her rakımda en az 218 akarlı gözü açarak yavruları tek tek saydı. Arı gözden çıktığında hücre başına beklenen olgun ve çiftleşmiş dişi yavru sayısı Xishuangbanna'da 1,97, Kunming'de 1,58, Nyingchi'de 0,44 iken Lhasa'da sıfırdı. Üreyen bir anne akarın bıraktığı yavru sayısı da 4,9'dan 1,8'e indi. Lhasa ve Shannan'da anneler en fazla iki yumurta bıraktı ve bu yumurtalar nadiren protonimf evresine geçebildi. İki yüksek yerde, olgunlaşma süresini tamamlamaya yakın 178 akarlı gözün hiçbirinde olgunlaşacak dişi yavru bulunmadı.

Etki şaşırtıcı derecede hızlıydı. Lhasa'ya varıştan üç gün sonra akarların üremesi zaten çok zayıftı; altıncı günden itibaren anneler yalnız bir iki yumurta bırakıyor, bunlar da gelişmiyordu. Akar nüfusu bu yüzden hemen sıfırlanmadı: Ekibe göre yetişkin dişi akarlar ince havada aylarca yaşamayı sürdürebildi, ancak yerlerine yeni nesil gelmedi.

İnfografik: kapalı arı gözünde Varroa'nın üreme takvimi; göz kapandıktan sonraki 12 gün boyunca erkek ve üç dişi yavrunun yumurta, protonimf, deutonimf ve olgun evreleri; altta Lhasa'da anne akarın en çok iki yumurta bıraktığı ve gelişmenin durduğu
Varroa'nın kapalı işçi gözündeki üreme takvimi ve Lhasa'da durma noktası (şematik). İnfografik: bilimveteknoloji.com (Wei ve ark., PLOS Biology 2026; Martin 1994)

Suçlu oksijen: Deniz seviyesinde Tibet havası

Yükseklikte pek çok şey değişir: sıcaklık, nem, bitki örtüsü, hatta taşımanın yarattığı stres. Ekip bu olasılıkları tek tek eledi. Kovanın içindeki yavru yuvası, dış hava ne olursa olsun arılar tarafından sabit tutulur; ölçümler de Lhasa'da yuva sıcaklığının 34,1–34,2 °C, Xishuangbanna'da 34,4–34,6 °C olduğunu, nemin de iki yerde benzer kaldığını gösterdi. İşçi arıların yumurtadan çıkışa kadarki gelişim süresi iki yerde de yaklaşık 21 gündü; yani arı pupası yavaşlamamıştı. Alçak bölgelere giden koloniler de kamyonla taşındığı için taşımanın tek başına bir açıklama olması zor.

Geriye en sade açıklama kaldı: oksijenin kısmi basıncı. Araştırmacıların barometreyle ölçtüğü değerlere göre bu basınç Xishuangbanna'da 19,8 kilopaskal (kPa), Lhasa'da 13,6 kPa. Standart atmosfer modeliyle yaptığımız hesaba göre bu, deniz seviyesindeki değerin yaklaşık yüzde 64'ü (bizim hesabımız). Kesin kanıt için ekip, Zhejiang eyaletindeki Shaoxing'de yalnızca 88 metre yükseklikte beş kovanı özel olarak düzenledi. Kovanlara sürekli azot–oksijen karışımı verildi ve içerideki oksijen ortalama 13,5 kPa'ya, yani Lhasa düzeyine indirildi. Kovan girişi açık kaldı, arılar serbestçe uçup yiyecek topladı. 11 gün sonra sonuç Tibet'tekinin aynısıydı: Anne akar başına yavru sayısı normal havadaki 3,9'dan 1,7'ye düştü, yumurtaların neredeyse hepsi gelişemedi ve olgun dişi yavru sayısı 1,48'den 0,03'e indi. Aynı kovanlardaki işçi arılar ise zamanında gelişti.

İnfografik: dört rakımda oksijen kısmi basıncı (19,8; 16,8; 14,8; 13,6 kilopaskal), hücre başına olgun dişi akar yavrusu (1,97; 1,58; 0,44; 0) ve üreyen akar başına yavru (4,9; 4,1; 3,4; 1,8); altta Shaoxing'de oksijeni kısılmış kovanda olgun dişi yavrunun 1,48'den 0,03'e, yavru sayısının 3,9'dan 1,7'ye düştüğü
Rakım, oksijen ve akarın üreme başarısı. Standart atmosfer değerleri bizim hesabımızdır. İnfografik: bilimveteknoloji.com (Wei ve ark., PLOS Biology 2026)

Neden akar etkileniyor da arı etkilenmiyor?

Bal arıları ince havaya şaşırtıcı ölçüde dayanıklı. Makalede aktarılan çalışmalara göre arılar 4.100 metreye kadar yiyecek toplayabiliyor ve uçuş için kritik oksijen basıncı yaklaşık 12,15 kPa; bu da kabaca 4.500 metreye karşılık geliyor. Akarın neden daha hassas olduğu ise henüz yanıtlanmış değil. Yazarlar birkaç olasılığa dikkat çekiyor. Varroa'nın iki soluk borusu ağının her biri dışarıya tek bir solunum deliğiyle açılıyor. Yetişkin dişiler vücut hacmini değiştirerek borularındaki havayı aktif biçimde yenileyebiliyor; bu da anne akarların ince havada aylarca hayatta kalmasını açıklayabilir. Ancak hayatta kalmak ile üremek farklı şeyler. Benzer bir ayrım kırmızı örümcek akarında ve meyve sineğinde de görülüyor: Üreme, oksijen azlığına yetişkinin hayatta kalmasından çok daha duyarlı.

Ekibin dikkat çektiği bir ayrıntı daha var: Yeni çıkan Varroa larvalarında soluk borusu sistemi yok, bu larvalar ilk deri değişimine kadar derileri üzerinden soluyor. Bu evrenin oksijen kıtlığına özellikle açık olması, Lhasa'daki yavruların çoğunun neden en erken evrede takılıp kaldığını açıklayabilir. Annenin enerji sıkıntısı, mitokondri işlevi ya da oksijen algılama yolları gibi başka olasılıklar da masada; yazarlar mekanizmanın ayrıca araştırılması gerektiğini açıkça belirtiyor.

Makaleden şekil: solda rakımları ve oksijen basınçlarını gösteren dağ çizimi; dört satırda akar bulaşma oranları, pupa evrelerine göre akar yavrularının gelişimi ve R değerleri (0, 0,4, 1,6, 2,0), sağda yerel koloni büyüklükleri; altta oksijen deneyinde kullanılan gaz tüpleri ve kovanların fotoğrafı
Makalenin özgün şekli: Dört rakımda akar bulaşma oranı (A), arı pupasının evrelerine göre akar yavrularının gelişimi (B; kırmızı çarpılar gelişemeyen yavrular), hücre başına olgun dişi yavru (C) ve deniz seviyesine yakın yerde oksijenin kısıldığı kovan deneyi (E). Şekil: Wei ve ark., PLOS Biology 2026, CC BY 4.0

Sırada ne var: İlaçsız mücadele mümkün mü?

Bulgunun en doğrudan sonucu arıcılık için. Dünyadaki arıcıların çok küçük bir kısmı kovanlarını 3.500 metrenin üstüne taşıyabilir; örneğin Varroa ile yeni tanışan Avustralya'nın anakaradaki en yüksek dağı Kosciuszko bile 2.228 metre. Göçer arıcılığın Tibet'teki kendiliğinden işleyen bu "tedavisi" bu yüzden çoğu ülke için bir seçenek değil. Bu yüzden asıl umut, aynı etkiyi kovanın içinde yaratmakta. Yazarlar bu yönde ilk denemeyi de anlatıyor: Geceleri kovan girişini daraltarak arıların kendi solunumunun içerideki oksijeni azaltmasına izin vermişler ve bu ön denemede akarın üremesi kısmen baskılanmış. Ancak makale bu denemenin ayrıntılarını ve rakamlarını vermiyor; yöntem henüz arıcılara önerilecek aşamada değil.

Çalışmanın sınırları da var. Deneyler tek bir arı alt türüyle (İtalyan arısı) ve yalnız Çin'de yapıldı. Lhasa'da iki yılda ölen iki koloninin ölüm nedeni, kovanlar kontrol edildiğinde boş bulunduğu için belirlenemedi. Oksijenin kısıldığı deneyler 6 ve 11 gün sürdü; oksijen azlığının arı kolonisine uzun vadede bir bedeli olup olmadığı bilinmiyor. PLOS'un basın bültenine göre yazarlar, sonuçların farklı ortamlarda yapılacak çalışmalarla doğrulanması gerektiğini vurguluyor.

Yine de çalışma, onlarca yıldır akar ilaçlarına ve bunlara karşı giderek artan dirence sıkışmış bir mücadeleye beklenmedik bir kapı açıyor. Tibet Platosu'nun ince havası, Varroa'nın üreme döngüsünün oksijene ne kadar bağımlı olduğunu ilk kez gösterdi. Bu zaafın nasıl işlediği çözülürse, bir gün kimyasal kullanmadan akarı yavru gözünün içinde durdurmak mümkün olabilir.

Kaynaklar: Wei R., Yang S., Chen X., Lu Y., Liu Y., Hu F., Martin S. J., Zha L., Zheng H., "Altitude-induced hypoxia suppresses Varroa mite reproduction in Tibetan honey bees", PLOS Biology 24(11): e3004091 (19 Kasım 2026), DOI 10.1371/journal.pbio.3004091; PLOS basın bülteni, Phys.org, "Low oxygen at high altitudes may protect honey bees from deadly parasites" (20 Kasım 2026); Auburn Üniversitesi / Apiary Inspectors of America, 2024–2025 ABD Arıcılık Anketi (Haziran 2025); USDA ARS, miticide dirençli akarların virüsleri ve koloni çöküşleri (2 Haziran 2025); IPBES, Tozlayıcılar, Tozlaşma ve Gıda Üretimi Değerlendirmesi (2016); Hawaii Tarım Dairesi (2007); Yeni Zelanda Sayıştayı, biyogüvenlik vaka incelemesi (2002); Avustralya Tarım Bakanlığı ve Yeni Güney Galler Birincil Sanayiler Dairesi, Varroa müdahalesi.

Kapak fotoğrafı: Açılmış kapalı yavru gözlerinden birinde anne Varroa akarı ve beyaz renkli yavruları. Denis Anderson / CSIRO, Wikimedia Commons, CC BY 3.0.

Paylaş

Benzer Haberler

Tüm haberler
Biyoloji

İnsan Klonlama

İnsan klonlama çalışmaları hakkında deyalı bir makale, klonlama nedir ve klonlama çalışmaları nasıl yürülüyor sorularına bu yazıda cevap…

MakaleArşiv
Astronomi

Evren

Evren ve yapısı hakkında merak ettiğiniz herşeyi bulabileceğiniz bir makale. Evrenin yaşı ve çapı gibi evren hakkında bir çok bilgiyi sizin…

MakaleArşiv
Astronomi

Güneş Sistemi

Güneş sistemi'nin yapısı ve özellikleri hakkında ayrıntılı bir makale hazırladık. Güneş sisteminde bulunana gezegenler, gök taşları ve…

MakaleArşiv