İçeriğe geç

2001'den beri bilim ve teknoloji haberleri, makaleler

Antik Sicilya'da bebekler: 3 ayda ek gıda, 4 yıla yakın emzirme

Arkeoloji Haber 10 dk okuma
Antik Sicilya'da bebekler: 3 ayda ek gıda, 4 yıla yakın emzirme

Sicilya'daki antik Yunan kolonisi Himera'da 2.500 yıl önce bebeklere yaklaşık 3–4 aylıkken ek gıda verilmeye başlanmış, emzirme ise ortalama 3,8 yıl sürmüş. European Journal of Archaeology'de yayımlanan çalışma, 58 çocuk ve 27 kadının kemiklerindeki azot ve karbon izotoplarına dayanıyor ve Yunan, Fenike ve yerli kökenlilerin karıştığı şehirde ortak bir bebek beslenme kalıbına işaret ediyor.

Bundan yaklaşık 2.500 yıl önce Sicilya'nın kuzey kıyısındaki Himera'da doğan bir bebek, büyük olasılıkla daha üç dört aylıkken anne sütünün yanında başka yiyecekleri de tatmaya başlıyordu. Ama memeden kesilmesi için neredeyse dört yaşına gelmesi gerekiyordu. Georgia Üniversitesi'nden biyolojik antropolog Laurie Reitsema'nın yürüttüğü çalışma, bu tabloyu kemiklerde saklı kimyasal izlerden çıkardı. Penn State'ten Abigail Shahar Gancz, Palermo Kültür Varlıkları Müdürlüğü'nden Stefano Vassallo ve Kuzey Colorado Üniversitesi'nden Britney Kyle'ın da yer aldığı ekibin makalesi, European Journal of Archaeology dergisinde 19 Ekim 2026'da çevrimiçi yayımlandı ve Phys.org'un 21 Kasım'daki haberiyle geniş kitlelere ulaştı. Çalışma, antik Yunan dünyasında çocukluğun yazılı kaynaklarda neredeyse hiç görünmeyen bir yüzünü, yani annelerin bebeklerini gündelik hayatta nasıl beslediğini doğrudan ölçmeye çalışıyor.

Bir kolonide üç dünya: Himera kimdi?

Himera, Sicilya'nın kuzeyinde, bugünkü Termini Imerese yakınlarında kurulmuş bir Yunan kolonisiydi. Kuruluşu yaklaşık MÖ 648'e tarihleniyor. Antik tarihçi Thukydides'e göre şehri, Zankle'den (bugünkü Messina) gelen Khalkisli Yunanlar ile Siraküza'dan sürülmüş bir Dor grubu birlikte kurdu. Himera, adanın kuzeyindeki en batıdaki Yunan şehriydi; hemen yanı başında yerli Sikel köyleri ve batıda Fenike-Kartaca yerleşimleri vardı. Bu yüzden şehir zamanla Yunan, Fenike ve yerli Sicilya etkilerinin iç içe geçtiği bir yere dönüştü. Makaleye göre nüfusu en parlak döneminde 26.000 kişiye kadar çıkmış olabilir.

Şehrin adı iki büyük savaşla anılıyor. MÖ 480'de Siraküza ve Akragas'ın (bugünkü Agrigento) yardımıyla Kartaca ordusunu Himera önlerinde yendi; parktaki Zafer Tapınağı (Tempio della Vittoria) geleneksel olarak bu zaferle ilişkilendiriliyor. MÖ 409'da ise Kartaca'nın ikinci saldırısında, bu kez neredeyse yalnız kalan Himera yıkıldı ve bağımsız bir şehir olarak tarihe karıştı. Yeniden iskân edilmemesi, arkeologlara bozulmamış bir zaman kapsülü bıraktı: Şehrin doğu ve batı mezarlıklarında bugüne kadar 13.000'den fazla mezar incelendi.

Yukarıdan çekilmiş fotoğraf: yeşil kırsal arazinin ortasında, dikdörtgen planlı antik bir tapınağın taş temelleri ve çevresindeki yollar
Himera'daki Zafer Tapınağı'nın kalıntıları, arkeoloji parkının müze binasından bakış. Tapınak geleneksel olarak MÖ 480'de Kartaca'ya karşı kazanılan zaferle ilişkilendiriliyor. Fotoğraf: Clemensfranz / Wikimedia Commons, CC BY 2.5

Kemikler nasıl bir beslenme günlüğüne dönüşür?

Yöntemin temelinde basit bir kural var: Ne yersek kemiklerimiz de bir ölçüde ondan yapılır. Kemikteki kolajen proteini, yediğimiz besinlerdeki karbon ve azot atomlarıyla kurulur. Azotun çok küçük bir kısmı, bir nötronu fazla olan ağır azot-15 izotopudur. Besin zincirinde her basamakta bu ağır izotopun oranı (δ15N) biraz yükselir: Ot yiyen bir koyun, otlardan; koyun eti yiyen bir insan, koyundan daha "ağır" azot taşır.

Anne sütüyle beslenen bir bebek, bu zincirde annesinin bir basamak üstüne çıkar, çünkü annesinin vücudundan üretilmiş bir besinle büyür. Bu yüzden emzirilen bebeklerin kemiklerinde δ15N değeri, annelerinkinden genellikle 1 ile 3 binde bir (‰) daha yüksektir. Bebek ek gıdaya geçtikçe fark azalır, emzirme bitince de kaybolur. Karbon izotopu (δ13C) ise daha çok bebeğin beslenmesine hangi bitkisel yiyeceklerin girdiğini gösterir. Reitsema, Phys.org'a yaptığı açıklamada emzirilen ve sütten kesilmiş bebeklerin izotop açısından birbirinden ayrıştığını, çünkü sütün öteki yiyeceklerden farklı olduğunu anlatıyor.

Ancak bir püf noktası var. Kemik kolajeni yavaş yenilenir; bu nedenle ölen bir çocuğun kemiği, ölümünden önceki aylara ya da yıllara yayılan bir beslenmenin ortalamasını taşır. Araştırmacılar her çocuktan tek bir ölçüm alıp farklı yaşlarda ölmüş çocukları yan yana dizerek bir "sütten kesilme eğrisi" çıkarıyor. Bu kesitsel yaklaşımda kemiğin yenilenme hızını hesaba katmak için WARN adlı (azot izotoplarından sütten kesilme yaşını hesaplayan) açık kaynaklı bir Bayesçi istatistik model kullanıldı.

İnfografik: solda emzirilen bebek, anne ve ek gıda için azot izotop değerlerini gösteren üç basamak; sağda yaşa göre 12 binde birden 9,6 binde bire düşen ve yaklaşık 3,8 yaşta düzleşen basitleştirilmiş model eğrisi
Emzirilen bebek annesinden yaklaşık 1,7 binde bir daha yüksek δ15N değeri taşıyor; çocuk ek gıdaya geçtikçe değer düşüyor. Eğri, makaledeki model sonuçlarından basitleştirilerek çizildi. İnfografik: bilimveteknoloji.com

58 çocuk, 27 kadın: Ne bulundu?

Ekip, Himera'nın doğu ve batı mezarlıklarından, MÖ 6. ve 5. yüzyıllara ait mezarlardan örnek aldı. 154 kolajen çıkarma denemesinin bir kısmı yeterli ya da güvenilir kolajen vermedi; sonunda 18 yaşın altındaki 58 çocuk ile annelerin beslenmesi için referans oluşturan 27 yetişkin kadının değerleri kullanıldı. Çocukların 50'si 10 yaşın altındaydı ve yalnız bunlar modele girdi. Örnekte bir yaşını doldurmadan ölmüş 15 bebek de vardı.

İlk soru, bütün bebeklerin emzirilip emzirilmediğiydi. Cevap evet: Altı aydan küçük bebeklerin tamamı, anne düzeyinin üzerinde azot değerleri taşıyor. Bu, kendi başına dikkat çekici, çünkü Klasik Çağ'a ait başka bazı izotop çalışmalarında hiç emzirilmemiş görünen bebekler de bulunmuştu. Model, Himera'da yalnız anne sütüyle beslenmenin en olası olarak 0,3 yıl, yani yaklaşık 3–4 ay sürdüğünü, emzirmenin tamamen bitişinin ise 3,8 yaş civarında olduğunu hesapladı. Böylece ek gıdayla emzirmenin birlikte sürdüğü geçiş dönemi yaklaşık üç buçuk yıla yayılıyor.

Bu rakamların belirsizliği de makalede açıkça veriliyor. Emzirmenin bitişi için yüzde 95 olasılık aralığı 3,0 ile 4,7 yıl arasında. Yalnız anne sütü dönemi için aralık ise çok geniş: sıfırla 2,2 yıl arası. Yazarlar ölçümlerin eğri çevresinde geniş biçimde dağıldığını ve her ailenin kendi koşullarına göre karar verdiğini düşünüyor. Ek gıdalar ise bitki ağırlıklıydı: Çocukların değerleri, büyük ölçüde tahıl ve baklagile dayanan, biraz kara hayvanı proteiniyle desteklenen yetişkin beslenmesinden bile daha düşük çıktı. Çocukların beslenmesi ancak 9–10 yaş civarında yetişkinlerinkine benziyor.

İnfografik: doğumdan 5 yaşa kadar dört şerit halinde beslenme takvimi; Himera'da 3-4. ayda ek gıda ve 3,8 yılda emzirmenin bitişi, Soranos ve Galenos'un 6 ay yalnız süt önerileri ile 1,5-2 ve 3 yılda kesme, Dünya Sağlık Örgütü'nün 6 ay yalnız süt ve 2 yaş ve sonrasına kadar emzirme önerisi
Himera'daki tahmini beslenme takvimi, antik hekimlerin önerileri ve bugünkü Dünya Sağlık Örgütü önerisi aynı yaş ekseninde. İnfografik: bilimveteknoloji.com

Antik hekimler ne öneriyordu?

Bebek beslenmesine dair en ayrıntılı antik öneriler, Himera'dan yaklaşık 600 yıl sonra, MS 2. yüzyılda yazılmış. Efesli hekim Soranos'un Jinekoloji'si ve Bergamalı Galenos'un sağlık üzerine kitabı, makaleye göre ilk altı ay bebeğe yalnız süt verilmesini, ardından sütün yavaş yavaş azaltılmasını öğütlüyordu. Emzirmenin bitişi için Soranos 1,5–2 yılı, Galenos 3 yılı, MS 4. yüzyılda Oribasius ise 2 yılı uygun buluyordu. Mısır'da MÖ 1. ile MS 4. yüzyıllar arasında yapılmış sütanne sözleşmeleri de 16 ay ile 3 yıl arasında, çoğunlukla 2 yıllık emzirme öngörüyordu. Soranos, sütten kesilme döneminde bal, ekmek, koyun ya da keçi sütü, kaplıca (spelt buğdayı) çorbası, tahıl lapası ve yumurta gibi yiyecekler öneriyordu.

Himera'daki aileler bu çerçevenin iki ucunda da dışarıda kalıyor: Ek gıdaya önerilenden iki üç ay erken başlamışlar, emzirmeyi ise antik yazarların öngördüğünden daha uzun sürdürmüşler. Yazarlar bu ikiliği, kadınların ev dışı yükleriyle açıklıyor. Antik kaynaklar kadının eve kapanmasını ideal sayıyordu, ama bu çoğunlukla zengin hanelerde mümkündü. Pek çok kadın tarlada, zanaatta, pazarda, sütannelik ve ebelik gibi işlerde çalışıyordu. Köleleştirilmiş kadınlar başkalarının bebeklerini de emzirmek zorunda kalabiliyordu. Erken ek gıda bu gündelik baskıların, uzun emzirme ise ev merkezli kadınlık idealinin izi olabilir. Makalede, üç aylık bir bebeğin bağırsak duvarının henüz tam "kapanmadığı" ve mikropların yaygın olduğu bir ortamda erken katı gıdanın risk taşıdığı da hatırlatılıyor.

Müze sergisi: kırık bir toprak amforanın içinde küçük bir çocuğun kafatası ve kemikleri
Himera'nın batı mezarlığından bir çocuk mezarı: MÖ 5. yüzyılda bir çocuk, amforanın içine gömülmüş (enkhytrismos). Himera Arkeoloji Parkı, Pirro Marconi Müzesi. Fotoğraf: Davide Mauro / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Farklı kökenler, ortak bir alışkanlık mı?

Çalışmanın asıl sorusu, böylesine karma bir kolonide çocuk bakımının tek bir kalıba uyup uymadığıydı. Bir noktayı doğru anlamak önemli: Ekip, tek tek çocukların Yunan, Fenike ya da yerli kökenli olduğunu belirlemedi; mezarlıklardaki bireylerin özgür ve köle, zengin ve yoksul, yerli ve Yunan karışık bir topluluğu temsil ettiği varsayılıyor. Himera'daki çocuk mezarlarının çeşitliliği de, toprak kaplara ya da amforalara gömme (enkhytrismos), kil teknelerde, ahşap tabutlarda, kiremitten çatı biçimli yapılarda ya da basit çukurlarda defin gibi, etnik kökenden çok aile geleneğine bağlanıyor. Bu karışık örneklemde bile ortak bir eğri belirmesi, yazarlara göre farklı geçmişlerden gelen ailelerin bebek beslenmesinde büyük ölçüde benzer davrandığını gösteriyor.

Bulgular, Himera'yı başka şehirlerle kıyaslayınca daha da ilginçleşiyor. Ekip aynı modeli daha önce yayımlanmış dört Akdeniz alanının verisine de uyguladı. Karadeniz kıyısında, bugün Bulgaristan'daki Sozopol'de bulunan ve Miletoslu göçmenlerin kurduğu Yunan kolonisi Apollonia Pontica, Himera'ya şaşırtıcı ölçüde benziyor: yalnız süt dönemi 0,4 yıl, toplam emzirme 4,3 yıl. Oysa Roma dönemi alanlarında tablo dağınık. Ostia yakınındaki Isola Sacra'da emzirme 1,2 yılda bitiyor; Roma'nın doğusundaki Quarto Cappello del Prete'de toplam süre Himera'ya yakın (3,6 yıl) ama yalnız süt dönemi çok daha uzun (1,9 yıl). Tunus'taki Leptiminus'un sonucu ise modelle uyumsuz olduğu için güvenilir sayılmıyor. Yazarlara göre bu, Yunan kolonilerinde ortak bir kültürel normun izi olabilir; Roma'da ise kent merkezlerinin Soranos'un tıbbi önerilerine daha yakın durduğu düşünülüyor. Selanik'te dişlerle incelenen üç Helenistik dönem bireyinin iki ile üç buçuk yaş arasında sütten kesildiği de aynı yöne işaret ediyor, ama örnek çok küçük.

Çubuk grafik: beş antik Akdeniz alanında toplam emzirme süresi; Himera 3,8, Apollonia Pontica 4,3, Quarto Cappello del Prete 3,6, Isola Sacra 1,2 ve güvenilirliği düşük Leptiminus 5,2 yıl
Aynı istatistik modelle hesaplanan toplam emzirme süreleri. Yunan kolonileri birbirine benzerken Roma dönemi alanları daha dağınık. İnfografik: bilimveteknoloji.com

Uzun emzirme çocukları korudu mu?

Himera'nın mezarlıkları, ölümlülük konusunda da şaşırtıcı bir veri sunuyor. Norma Lonoce ve arkadaşlarının 2023'te Journal of Archaeological Science'te yayımladığı, batı mezarlığındaki 2.865 kişi üzerinde yaptığı demografik analiz, şehirde bebek ve çocuk ölümlerinin başka tarih öncesi ve tarihsel Avrupa topluluklarına göre beklenenden düşük olduğunu gösterdi. Aynı ekibin hesabına göre doğumda beklenen yaşam süresi 25 ile 30 yıl arasındaydı. Reitsema ve arkadaşları, uzun emzirme geleneğinin bu düşük ölüm düzeyine katkıda bulunmuş olabileceğini öne sürüyor. Reitsema'ya göre emzirme, özellikle temiz suyun her zaman bulunamadığı yerlerde bebeklerin hayatta kalmasını destekliyor.

Burada önemli bir çelişki de var ve araştırmacılar bunu saklamıyor: İncelenen çocukların hepsi küçük yaşta ölmüştü. Dolayısıyla kemiklerindeki beslenme izi, belki de başarısız olmuş bir stratejiyi yansıtıyor olabilir. Arkeolojide "osteolojik paradoks" diye bilinen bu sorun, yalnız ölenlerin kemiklerinden yaşayanlar hakkında sonuç çıkarmanın sınırlarını hatırlatıyor. Yazarlar, en azından bu çocukların erken ölümünün emzirilmemelerine bağlanamayacağının altını çiziyor. Mezarlarda bulunan yaklaşık 500 biberon biçimli kap (guttus) ise ilginç ama yanıltıcı bir ipucu: Bu kaplar yetişkin mezarlarından da çıkıyor ve şehrin içinde yalnız dört tane bulunmuş; yani gerçek kullanımdan çok simgesel bir anlam taşıyor olabilirler.

Bugünkü öneriler ve sırada ne var?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNICEF bugün bebeklerin ilk altı ay yalnız anne sütüyle beslenmesini, altıncı aydan itibaren ek gıdaya başlanmasını ve emzirmenin iki yaş ve sonrasına kadar sürdürülmesini öneriyor. DSÖ'nün Ağustos 2026 tarihli bilgi notuna göre dünyada altı aydan küçük bebeklerin yalnızca yaklaşık yüzde 47'si yalnız anne sütüyle besleniyor. Himera'nın bebekleri, bugünkü ölçüyle ek gıdaya erken başlamış ama emzirmeyi önerilen asgari sürenin hayli üstünde sürdürmüş görünüyor. Bu karşılaştırma tarihsel bir merak konusu; bugünkü bebek beslenmesi kararları için sağlık profesyonellerinin önerileri esas alınmalı.

Ekibin bir sonraki adımı, kemik yerine dişlere bakmak. Dişin dentin tabakası, ağaç halkaları gibi katman katman büyür ve sonradan yenilenmez; bu nedenle tek bir kişinin bebeklikten itibaren ne yediğini ay ay okumaya olanak tanır. Araştırmacılar, çocukluğu atlatıp yetişkin olarak ölen Himeralıların dişlerini inceleyerek sütten kesilme biçiminin sağlık üzerindeki uzun vadeli etkilerini anlamayı hedefliyor. Böylece ölen çocukların örneklemindeki yanlılık da sınanabilecek.

Himera, bilim insanlarına bu kadar çok soru sordurmaya uygun bir şehir. 2022'de PNAS dergisinde yayımlanan bir genetik çalışma, aynı şehrin toplu mezarlarına gömülen askerlerin pek çoğunun kökeninin Kuzey Avrupa'ya, Avrasya bozkırlarına ve Kafkasya'ya uzandığını, yani Yunan ordusunda paralı askerlerin sanılandan büyük rol oynadığını göstermişti. Bebek beslenmesi çalışması ise bu karmaşık nüfusun en sessiz üyelerine, kendi hikâyesini hiç yazamamış bebeklere ve onları büyüten kadınlara ses veriyor. Reitsema'nın vurguladığı gibi çocuk bakımı son derece kişisel bir iş ve tarihsel kayıtlarda neredeyse hiç görünmüyor; 2.500 yıllık kemikler bu boşluğun bir kısmını dolduruyor.

Kaynaklar: Reitsema L., Gancz A. S., Vassallo S., Kyle B., "A Child-Centred Approach to Cultural Hybridity: Weaning and Childhood Diets in the Greek Colony of Himera", European Journal of Archaeology (çevrimiçi 19 Ekim 2026), DOI 10.1017/eaa.2025.10023; Phys.org, "Babies in ancient Greek colony started solid food at 3 months but nursed for nearly 4 years, chemical signatures suggest" (21 Kasım 2026); Lonoce N., Dalla Zuanna G., Fabbri P. F., Vassallo S., Barbiera I., "An unexpected demographic regime: The western necropolis of the Greek colony of Himera (Sicily, Italy) (550-409 BCE)", Journal of Archaeological Science (2023), DOI 10.1016/j.jas.2023.105790 ve N-IUSSP özeti (25 Eylül 2023); Reitsema L. J., Mittnik A., Kyle B. ve ark., "The diverse genetic origins of a Classical period Greek army", PNAS (3 Ekim 2022), DOI 10.1073/pnas.2205272119; Dünya Sağlık Örgütü, "Infant and young child feeding" bilgi notu (4 Ağustos 2026); Thukydides, Peloponnesos Savaşı Tarihi, 6.5.

Kapak fotoğrafı: Himera'daki Zafer Tapınağı'nın (Tempio della Vittoria) kalıntıları, Sicilya, 20 Mayıs 2018. SalvatoreFicarra86 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Paylaş

Benzer Haberler

Tüm haberler
Astronomi

Evren

Evren ve yapısı hakkında merak ettiğiniz herşeyi bulabileceğiniz bir makale. Evrenin yaşı ve çapı gibi evren hakkında bir çok bilgiyi sizin…

MakaleArşiv
Astronomi

Güneş Sistemi

Güneş sistemi'nin yapısı ve özellikleri hakkında ayrıntılı bir makale hazırladık. Güneş sisteminde bulunana gezegenler, gök taşları ve…

MakaleArşiv
Fizik

Kuantum

Kuantum fiziği hakkında mümkün olduğunca anlaşılır bir dille ile yazılmış bir makale. Kuantum fiziği nedir? Kuantum mekaniğinin temelleri.

MakaleArşiv